yadi punaḥ kriyāvacanaḥ dhātuḥ iti etat lakṣaṇam kriyeta .
kā punaḥ kriyā .
īhā .
kā punaḥ īhā .
ceṣṭā .
kā punaḥ ceṣṭā .
vyāpāraḥ .
sarvathā bhavān śabdena eva śabdān ācaṣṭe .
na kim cid arthajātam nidarśayati : evañjātīyikā kriyā iti .
kriyā nāma iyam atyantāparidṛṣṭā .
aśakyā kriyā piṇḍībhūtā nidarśayitum yathā garbhaḥ nirluṭhitaḥ .
sā asau anumānagamyā .
kaḥ asau anumānaḥ .
iha sarveṣu sādhaneṣu sannihiteṣu kadā cit pacati iti etat bhavati kadācit na bhavati .
yasmin sādhane sannihite pacati iti etat bhavati sā nūnam kriyā .
atha vā yayā devadattaḥ iha bhūtvā pāṭaliputre bhavati sā nūnam kriyā .
katham punaḥ jñāyate kriyāvacanāḥ pacādayaḥ iti .
yat eṣām karotinā sāmānādhikaraṇyam : kim karoti .
pacati .
kim kariṣyati .
pakṣyati .
kim akārṣīt .
apākṣīt iti .
tatra
kriyāvacane upasargapratyayapratiṣedhaḥ .
kriyāvacane dhātau upasargapratyayayoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
pacati prapacati .
kim punaḥ kāraṇam prāpnoti .
saṅghātena arthagateḥ .
saṅghātena hi arthaḥ gamyate saprakṛtikena sapratyayakena sopasargeṇa ca .
astibhavatividyatīnām dhātutvam .
astibhavatividyatīnām dhātusañjñā vaktavyā .
yathā hi bhavatā karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā astyādīnām nidarśyate .
na hi bhavati kim karoti asti iti .
pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu .
pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti .
pacati paṭhati : prakṛtyarthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca .
pratyayārthaḥ saḥ eva .
dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu .
dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti .
paktā pacanam pākaḥ iti : pratyayārthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca bhavati .
prakṛtyarthaḥ saḥ eva. katham punaḥ jñāyate ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti .
siddham tu anvayavyatirekābhyām .
anvayāt vyatirekāt ca .
kaḥ asau anvayaḥ vyatirekaḥ vā .
iha pacati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ śrūyate : pacśabdaḥ cakārāntaḥ atiśabdaḥ ca pratyayaḥ .
arthaḥ api kaḥ cit gamyate : viklittiḥ kartṛtvam ekatvam ca .
paṭhati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : pacśabdaḥ hīyate paṭhśabdaḥ upajāyate atiśabdaḥ anvayī .
arthaḥ api kaḥ cit hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : viklittiḥ hīyate paṭhikriyā upajāyate kartṛtvam ca ekatvam ca anvayī .
te manyāmahe : yaḥ śabdaḥ hīyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ hīyate .
yaḥ śabdaḥ upajāyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ upajāyate .
yaḥ śabdaḥ anvayī tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ anvayī .
viṣamaḥ upanyāsaḥ .
bahavaḥ hi śabdāḥ ekārthāḥ bhavanti .
tat yathā : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ , kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti .
ekaḥ ca śabdaḥ bahvarthaḥ .
tat yathā : akṣāḥ pādāḥ māṣāḥ iti .
ataḥ kim na sādhīyaḥ arthavattā siddhā bhavati .
na api brūmaḥ arthavattā na sidhyati iti .varṇitā arthavattā anvayavyatirekābhyām eva .
tatra kutaḥ etat : ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti na punaḥ prakṛtiḥ eva ubhau arthau brūyāt pratyayaḥ eva vā .
sāmānyaśabdāḥ ete evam syuḥ .
sāmānyaśabdāḥ ca na antareṇa prakaraṇam viśeṣam vā viśeṣeṣu avatiṣṭhante .
yataḥ tu khalu niyogataḥ pacati iti ukte svabhāvataḥ kasmin cit viśeṣe pacatiśabdaḥ vartate ataḥ manyāmahe na ime sāmānyaśabdāḥ iti .
na cet sāmānyaśabdāḥ prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate pratyayaḥ pratyayārthe .
kriyāviśeṣakaḥ upasargaḥ .
pacati iti kriyā gamyate .
tām praḥ viśinaṣṭi .
yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra dhātuḥ upasargam vyabhicarati yatra na khalu tam vyabhicarati tatra katham : adhyeti , adhīte iti .
yadi api atra dhātuḥ upasargam na vyabhicarati upasargaḥ tu dhātum vyabhicarati .
te manyāmahe : yaḥ eva asya adheḥ anyatra arthaḥ sa iha api iti .
kaḥ punaḥ anyatra adheḥ arthaḥ .
adhiḥ uparibhāve vartate .
iha tarhi vyaktam arthāntaram gamyate : tiṣṭhati pratiṣṭhate iti .
tiṣṭhati iti vrajikriyāyāḥ nivṛttiḥ pratiṣṭhate iti vrajikriyā gamyate .
te manyāmahe upasargakṛtam etat yena atra vrajikriyā gamyate .
praḥ ayam dṛṣṭāpacāraḥ ādikarmaṇi vartate .
na ca idam na asti bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti .
tat yathā : vapiḥ prakiraṇe ḍṛṣṭaḥ chedane api vartate : keśaśmaśru vapati iti .
īḍiḥ stuticodanāyācñāsu dṛṣṭaḥ preraṇe api vartate : agniḥ vai itaḥ vṛṣṭim īṭṭe marutaḥ amutaḥ cyāvayanti iti .
karotiḥ abhūtaprādurbhāve dṛṣṭaḥ nirmalīkaraṇe api vartate : pṛṣṭham kuru pācau , kuru .
unmṛdāna iti gamyate .
nikṣepaṇe ca api vartate : kaṭe kuru , ghaṭe kuru , aśmānam itaḥ kuru .
sthāpaya iti gamyate .
evam iha api tiṣṭhatiḥ eva vrajikriyām āha tiṣṭhatiḥ eva vrajikriyāyāḥ nivṛttim .
ayam tarhi doṣaḥ : astibhavatividyatīnām dhātutvam iti .