Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 3
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.3.1.2
bhūvādayo dhātavaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.3.1
Vṛtti Patañjali

yadi punaḥ kriyāvacanaḥ dhātuḥ iti etat lakṣaṇam kriyeta .

kā punaḥ kriyā .

īhā .

kā punaḥ īhā .

ceṣṭā .

kā punaḥ ceṣṭā .

vyāpāraḥ .

sarvathā bhavān śabdena eva śabdān ācaṣṭe .

na kim cid arthajātam nidarśayati : evañjātīyikā kriyā iti .

kriyā nāma iyam atyantāparidṛṣṭā .

aśakyā kriyā piṇḍībhūtā nidarśayitum yathā garbhaḥ nirluṭhitaḥ .

sā asau anumānagamyā .

kaḥ asau anumānaḥ .

iha sarveṣu sādhaneṣu sannihiteṣu kadā cit pacati iti etat bhavati kadācit na bhavati .

yasmin sādhane sannihite pacati iti etat bhavati sā nūnam kriyā .

atha vā yayā devadattaḥ iha bhūtvā pāṭaliputre bhavati sā nūnam kriyā .

katham punaḥ jñāyate kriyāvacanāḥ pacādayaḥ iti .

yat eṣām karotinā sāmānādhikaraṇyam : kim karoti .

pacati .

kim kariṣyati .

pakṣyati .

kim akārṣīt .

apākṣīt iti .

tatra

kriyāvacane upasargapratyayapratiṣedhaḥ .

kriyāvacane dhātau upasargapratyayayoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

pacati prapacati .

kim punaḥ kāraṇam prāpnoti .

saṅghātena arthagateḥ .

saṅghātena hi arthaḥ gamyate saprakṛtikena sapratyayakena sopasargeṇa ca .

astibhavatividyatīnām dhātutvam .

astibhavatividyatīnām dhātusañjñā vaktavyā .

yathā hi bhavatā karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā astyādīnām nidarśyate .

na hi bhavati kim karoti asti iti .

pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu .

pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti .

pacati paṭhati : prakṛtyarthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca .

pratyayārthaḥ saḥ eva .

dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu .

dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti .

paktā pacanam pākaḥ iti : pratyayārthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca bhavati .

prakṛtyarthaḥ saḥ eva. katham punaḥ jñāyate ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti .

siddham tu anvayavyatirekābhyām .

anvayāt vyatirekāt ca .

kaḥ asau anvayaḥ vyatirekaḥ vā .

iha pacati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ śrūyate : pacśabdaḥ cakārāntaḥ atiśabdaḥ ca pratyayaḥ .

arthaḥ api kaḥ cit gamyate : viklittiḥ kartṛtvam ekatvam ca .

paṭhati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : pacśabdaḥ hīyate paṭhśabdaḥ upajāyate atiśabdaḥ anvayī .

arthaḥ api kaḥ cit hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : viklittiḥ hīyate paṭhikriyā upajāyate kartṛtvam ca ekatvam ca anvayī .

te manyāmahe : yaḥ śabdaḥ hīyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ hīyate .

yaḥ śabdaḥ upajāyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ upajāyate .

yaḥ śabdaḥ anvayī tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ anvayī .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

bahavaḥ hi śabdāḥ ekārthāḥ bhavanti .

tat yathā : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ , kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti .

ekaḥ ca śabdaḥ bahvarthaḥ .

tat yathā : akṣāḥ pādāḥ māṣāḥ iti .

ataḥ kim na sādhīyaḥ arthavattā siddhā bhavati .

na api brūmaḥ arthavattā na sidhyati iti .varṇitā arthavattā anvayavyatirekābhyām eva .

tatra kutaḥ etat : ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti na punaḥ prakṛtiḥ eva ubhau arthau brūyāt pratyayaḥ eva vā .

sāmānyaśabdāḥ ete evam syuḥ .

sāmānyaśabdāḥ ca na antareṇa prakaraṇam viśeṣam vā viśeṣeṣu avatiṣṭhante .

yataḥ tu khalu niyogataḥ pacati iti ukte svabhāvataḥ kasmin cit viśeṣe pacatiśabdaḥ vartate ataḥ manyāmahe na ime sāmānyaśabdāḥ iti .

na cet sāmānyaśabdāḥ prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate pratyayaḥ pratyayārthe .

kriyāviśeṣakaḥ upasargaḥ .

pacati iti kriyā gamyate .

tām praḥ viśinaṣṭi .

yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra dhātuḥ upasargam vyabhicarati yatra na khalu tam vyabhicarati tatra katham : adhyeti , adhīte iti .

yadi api atra dhātuḥ upasargam na vyabhicarati upasargaḥ tu dhātum vyabhicarati .

te manyāmahe : yaḥ eva asya adheḥ anyatra arthaḥ sa iha api iti .

kaḥ punaḥ anyatra adheḥ arthaḥ .

adhiḥ uparibhāve vartate .

iha tarhi vyaktam arthāntaram gamyate : tiṣṭhati pratiṣṭhate iti .

tiṣṭhati iti vrajikriyāyāḥ nivṛttiḥ pratiṣṭhate iti vrajikriyā gamyate .

te manyāmahe upasargakṛtam etat yena atra vrajikriyā gamyate .

praḥ ayam dṛṣṭāpacāraḥ ādikarmaṇi vartate .

na ca idam na asti bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti .

tat yathā : vapiḥ prakiraṇe ḍṛṣṭaḥ chedane api vartate : keśaśmaśru vapati iti .

īḍiḥ stuticodanāyācñāsu dṛṣṭaḥ preraṇe api vartate : agniḥ vai itaḥ vṛṣṭim īṭṭe marutaḥ amutaḥ cyāvayanti iti .

karotiḥ abhūtaprādurbhāve dṛṣṭaḥ nirmalīkaraṇe api vartate : pṛṣṭham kuru pācau , kuru .

unmṛdāna iti gamyate .

nikṣepaṇe ca api vartate : kaṭe kuru , ghaṭe kuru , aśmānam itaḥ kuru .

sthāpaya iti gamyate .

evam iha api tiṣṭhatiḥ eva vrajikriyām āha tiṣṭhatiḥ eva vrajikriyāyāḥ nivṛttim .

ayam tarhi doṣaḥ : astibhavatividyatīnām dhātutvam iti .