Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.64.8
sasūpāṇām ekaśeṣa eka-vibhaktau
Aṣṭādhyāyī 1.2.64
Vṛtti Patañjali

ākṛtyabhidhānāt vā ekam vibhaktau vājapyāyanaḥ .

ākṛtyabhidhānāt vā ekam śabdam vibhaktau vājapyāyanaḥ ācāryaḥ nyāyyam manyate : ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti .

katham punaḥ jñāyate ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti .

prakhyāviśeṣāt .

na hi gauḥ iti ukte viśeṣaḥ prakhyāyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti .

yadi api tāvat prakhyāviśeṣāt jñāyate ekā ākṛtiḥ iti kutaḥ tu etat sā abhidhīyate iti .

avyapavargagateḥ ca .

avyapavargagateḥ ca manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti .

na hi gauḥ iti ukte vyapavargaḥ gamyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti .

jñāyate ca ekopadiṣṭam .

jñāyate khalu api ekopadiṣṭam .

gauḥ asya kadā cit upadiṣṭaḥ bhavati .

saḥ tam anyasmin deśe anyasmin kāle anyasyām ca vayovasthāyām dṛṣṭvā jānāti ayam gauḥ iti .

kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ prakhyāviśeṣāt iti ataḥ .

tasya eva upodbalakam etat : prakhyāviśeṣāt jñāyate ca ekopadiṣṭam iti .

dharmaśāstram ca tathā .

evam ca kṛtvā dharmaśāstram pravṛttam : brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ .

surā na peyā iti .

brāhmaṇamātram na hanyate surāmātram ca na pīyate .

yadi dravyam padārthaḥ syāt ekam brāhmaṇam ahatvā ekām ca surām apītvā anyatra kāmacāraḥ syāt .

kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ avyapavargagateḥ ca iti ataḥ .

tasya eva upodbalakam etat : avyapavargagateḥ ca dharmaśāstram ca tathā iti .

asti ca ekam anekādhikaraṇastham yugapat .

asti khalu api ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate .

kim .

ādityaḥ .

tad yathā ekaḥ ādityaḥ anekādhikaraṇasthaḥ yugapat upalabhyate .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

na ekaḥ draṣṭā ādityam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhate .

evam tarhi

itīndravat viṣayaḥ .

tat yathā ekaḥ indraḥ anekasmin kratuśate āhūtaḥ yugapat sarvatra bhavati evam ākṛtiḥ api yugapat sarvatra bhaviṣyati .

avaśyam ca etat evam vijñeyam ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate iti.

na ekam anekādhikaraṇastham yugapat iti cet tathā ekaśeṣe .

yaḥ hi manyate na ekam anekādhikaraṇastham yugapad upalabhyate iti ekaśeṣe tasya doṣaḥ syāt .

ekaśeṣe api na ekaḥ vṛkṣaśabdaḥ anekam artham yugapat abhidadhīta .

avaśyam ca etat evam vijñeyam ākṛtiḥ abhidhīyate iti .

dravyābhidhāne hi ākṛtyasampratyayaḥ .

dravyābhidhāne sati ākṛteḥ asampratyayaḥ syāt .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tatra asarvadravyagatiḥ .

tatra asarvadravyagatiḥ prāpnoti .

asarvadravyagatau kaḥ doṣaḥ .

gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti : ekaḥ śāstroktam kurvīta aparaḥ aśāstroktam .

aśāstrokte ca kriyamāṇe viguṇam karma bhavati .

viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ .

nanu ca yasya api ākṛtiḥ padārthaḥ tasya api yadi anavayavena codyate na ca anubadhyate viguṇam karma bhavati .

viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ .

ekā ākṛtiḥ iti ca pratijñā hīyeta .

yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati .

evam tarhi anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate yathā ādityaḥ .

nanu ca yasya api dravyam padārthaḥ tasya api anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate .

ekaśeṣaḥ tvayā vaktavyaḥ .

tvayā api tarhi dvivacanabahuvacanāni sādhyāni .

codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ .

codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti .

āgneyam aṣṭākapālam nirvapet : ekam nirupya dvitīyas tṛtīyaḥ ca nirupyate .

yadi ca dravyam padārthaḥ syāt ekam nirupya dvitīyasya tṛtīyasya ca nirvapaṇam na prakalpeta .

kaḥ punaḥ etayoḥ jāticodanayoḥ viśeṣaḥ .

ekā nirvṛttena aparā nirvartyena .