Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 2
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.2.64.7
sasūpāṇām ekaśeṣa eka-vibhaktau
Aṣṭādhyāyī 1.2.64
Vṛtti Patañjali

dvivacanabahuvacanāprasiddhiḥ ca ekārthatvāt .

dvivacanabahuvacanayoḥ ca aprasiddhiḥ .

kim kāraṇam .

ekārthatvāt .

ekaḥ ayam avaśiṣyate .

tena anena tadarthena bhavitavyam .

kimarthena .

yadarthaḥ ekaḥ .

kimarthaḥ ca ekaḥ .

ekaḥ ekārthaḥ .

na aikārthyam .

na ayam ekārthaḥ .

kim tarhi .

dvyarthaḥ bahvarthaḥ ca .

na aikārthyam iti cet ārambhānarthakyam .

na aikārthyam iti cet ekaśeṣārambhaḥ anarthakaḥ syāt .

iha hi śabdasya svābhāvikī vā anekārthatā syāt vācanikī vā .

tat yadi tāvat svābhāvikī

aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ ekena uktatvāt .

aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ .

kim kāraṇam .

ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti .

atha vācanikī tat vaktavyam : ekaḥ ayam aviśiṣyate saḥ ca dvyarthaḥ bhavati bahvarthaḥ ca iti .

na vaktavyam .

siddham ekaśeṣaḥ iti eva .

katham punaḥ ekaḥ ayam aviśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā śakyā labdhum .

tat ca ekaśeṣakṛtam .

na hi antareṇa tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati .

paśyāmaḥ ca punaḥ antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati iti agnicit somasut iti yathā .

te manyāmahe : lopakṛtam etat yena atra antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavatiti .

evam iha api ekaśeṣakṛtam etat yena atra ekaḥ ayam avaśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā bhavati .

ucyeta tarhi na tu gamyeta .

yaḥ hi gām aśvaḥ iti brūyāt aśvam vā gauḥ iti na jātu cit sampratyayaḥ syāt .

tena anekārthābhidhāne yatnam kurvatā avaśyam lokaḥ pṛṣṭhataḥ anugantavyaḥ : keṣu artheṣu laukikāḥ kān śabdān prayuñjate iti .

loke ca ekasmin vṛkṣaḥ iti prayuñjate dvayoḥ vṛkṣau iti bahuṣu vṛkṣāḥ iti .

yadi tarhi lokaḥ avaśyam śabdeṣu pramāṇam kimartham ekaśeṣaḥ ārabhyate .

atha kimartham lopaḥ ārabhyate .

pratyayalakṣaṇam ācāryaḥ prārthayamānaḥ lopam ārabhate .

ekaśeṣārambhe punaḥ asya na kim cit prayojanam asti .

nanu ca uktam : pratyartham śabdaniveśāt na ekena anekasya abhidhānam iti .

yadi ca ekena śabdena anekasya arthasya abhidhānam syāt na pratyartham śabdaniveśaḥ kṛtaḥ syāt .

pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasya abhidhānāt apratyartham iti cet tat api pratyartham eva .

pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasyābhidhānāt apratyartham iti cet evam ucyate : yat api ekena anekasya abhidhānam bhavati tat api pratyartham eva .

yat api hi arthau arthau prati tat api pratyartham eva .

yat api hi arthān arthān prati tat api pratyartham eva .

yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ .

yāvatām arthānām abhidhānam bhavati tāvatām śabdānām prayogaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ nyāyyaḥ .

yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet ekena api anekasya abhidhānam .

yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet evam ucyate : eṣaḥ api nyāyyaḥ eva yat api ekena api anekasya abhidhānam bhavati .

yadi tarhi ekena anekasya abhidhānam bhavati plakṣanyagrodhau : ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ .

ekena uktatvāt tasya arthasya aparasya prayogeṇa na bhavitavyam .

kim kāraṇam .

uktārthānām aprayogaḥ iti .

ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktatvāt plakṣeṇa nyagrodhasya nyagrodhaprayogaḥ .

ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktaḥ plakṣeṇa nyagrodhārthaḥ iti kṛtvā nyagrodhaśabdaḥ prayujyate .

katham anuktaḥ yāvatā idānīm eva uktam ekena api anekasya abhidhānam bhavati iti .

sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na virūpāṇām .

kim punaḥ kāraṇam sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na punaḥ virūpāṇām .

abhidhānam punaḥ svābhāvikam .

svābhāvikam abhidhānam .

ubhayadarśanāt ca .

ubhayam khalu api dṛśyate : virūpāṇām api ekena anekasya abhidhānam bhavati .

tat yathā : dyavā ha kṣamā .

dyavā cit asmai pṛthivī namete iti .

virūpāṇām kila nāma ekena anekasya abhidhānam syāt kim punaḥ sarūpāṇām .