dvivacanabahuvacanāprasiddhiḥ ca ekārthatvāt .
dvivacanabahuvacanayoḥ ca aprasiddhiḥ .
kim kāraṇam .
ekārthatvāt .
ekaḥ ayam avaśiṣyate .
tena anena tadarthena bhavitavyam .
kimarthena .
yadarthaḥ ekaḥ .
kimarthaḥ ca ekaḥ .
ekaḥ ekārthaḥ .
na aikārthyam .
na ayam ekārthaḥ .
kim tarhi .
dvyarthaḥ bahvarthaḥ ca .
na aikārthyam iti cet ārambhānarthakyam .
na aikārthyam iti cet ekaśeṣārambhaḥ anarthakaḥ syāt .
iha hi śabdasya svābhāvikī vā anekārthatā syāt vācanikī vā .
tat yadi tāvat svābhāvikī
aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ ekena uktatvāt .
aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ .
kim kāraṇam .
ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti .
atha vācanikī tat vaktavyam : ekaḥ ayam aviśiṣyate saḥ ca dvyarthaḥ bhavati bahvarthaḥ ca iti .
na vaktavyam .
siddham ekaśeṣaḥ iti eva .
katham punaḥ ekaḥ ayam aviśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā śakyā labdhum .
tat ca ekaśeṣakṛtam .
na hi antareṇa tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati .
paśyāmaḥ ca punaḥ antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati iti agnicit somasut iti yathā .
te manyāmahe : lopakṛtam etat yena atra antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavatiti .
evam iha api ekaśeṣakṛtam etat yena atra ekaḥ ayam avaśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā bhavati .
ucyeta tarhi na tu gamyeta .
yaḥ hi gām aśvaḥ iti brūyāt aśvam vā gauḥ iti na jātu cit sampratyayaḥ syāt .
tena anekārthābhidhāne yatnam kurvatā avaśyam lokaḥ pṛṣṭhataḥ anugantavyaḥ : keṣu artheṣu laukikāḥ kān śabdān prayuñjate iti .
loke ca ekasmin vṛkṣaḥ iti prayuñjate dvayoḥ vṛkṣau iti bahuṣu vṛkṣāḥ iti .
yadi tarhi lokaḥ avaśyam śabdeṣu pramāṇam kimartham ekaśeṣaḥ ārabhyate .
atha kimartham lopaḥ ārabhyate .
pratyayalakṣaṇam ācāryaḥ prārthayamānaḥ lopam ārabhate .
ekaśeṣārambhe punaḥ asya na kim cit prayojanam asti .
nanu ca uktam : pratyartham śabdaniveśāt na ekena anekasya abhidhānam iti .
yadi ca ekena śabdena anekasya arthasya abhidhānam syāt na pratyartham śabdaniveśaḥ kṛtaḥ syāt .
pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasya abhidhānāt apratyartham iti cet tat api pratyartham eva .
pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasyābhidhānāt apratyartham iti cet evam ucyate : yat api ekena anekasya abhidhānam bhavati tat api pratyartham eva .
yat api hi arthau arthau prati tat api pratyartham eva .
yat api hi arthān arthān prati tat api pratyartham eva .
yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ .
yāvatām arthānām abhidhānam bhavati tāvatām śabdānām prayogaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ nyāyyaḥ .
yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet ekena api anekasya abhidhānam .
yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet evam ucyate : eṣaḥ api nyāyyaḥ eva yat api ekena api anekasya abhidhānam bhavati .
yadi tarhi ekena anekasya abhidhānam bhavati plakṣanyagrodhau : ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ .
ekena uktatvāt tasya arthasya aparasya prayogeṇa na bhavitavyam .
kim kāraṇam .
uktārthānām aprayogaḥ iti .
ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktatvāt plakṣeṇa nyagrodhasya nyagrodhaprayogaḥ .
ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktaḥ plakṣeṇa nyagrodhārthaḥ iti kṛtvā nyagrodhaśabdaḥ prayujyate .
katham anuktaḥ yāvatā idānīm eva uktam ekena api anekasya abhidhānam bhavati iti .
sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na virūpāṇām .
kim punaḥ kāraṇam sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na punaḥ virūpāṇām .
abhidhānam punaḥ svābhāvikam .
svābhāvikam abhidhānam .
ubhayadarśanāt ca .
ubhayam khalu api dṛśyate : virūpāṇām api ekena anekasya abhidhānam bhavati .
tat yathā : dyavā ha kṣamā .
dyavā cit asmai pṛthivī namete iti .
virūpāṇām kila nāma ekena anekasya abhidhānam syāt kim punaḥ sarūpāṇām .