Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.72.4
yena vidhistadantasya
Aṣṭādhyāyī 1.1.72
Vṛtti Patañjali

kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni .

prayojanam sarvanāmāvyayasañjñāyām .

sarvanāmāvyayasañjñāyām prayojanam : sarve paramasarve viśve paramaviśve , uccaiḥ , paramoccaiḥ , nīcaiḥ , paramanīcaiḥ iti .

upapadavidhau bhayāḍhyādigrahaṇam .

upapadavidhau bhayāḍhyādigrahaṇam prayojanam : bhayaṅkaraḥ , abhayaṅkaraḥ , āḍhyaṅkaraṇam , khāḍyaṅkaraṇam .

ṅībvidhau ugidgrahaṇam .

ṅībvidhau ugidgrahaṇam prayojanam : bhavatī , atibhavatī mahatī , atimahatī .

pratiṣedhe svasrādigrahaṇam .

pratiṣedhe svasrādigrahaṇam prayojanam : svasā paramasvasā duhitā paramaduhitā .

aparimāṇabistādigrahaṇam ca pratiṣedhe .

aparimāṇabistādigrahaṇam ca pratiṣedhe prayojanam .

aparimāṇabistācitakambalebhyaḥ na taddhitaluki : dvibistā dviparamabistā tribistā triparamabistā dvyācitā dviparamācitā .

diti .

ditigrahaṇam ca prayojanam .

diteḥ apatyam daityaḥ , aditeḥ apatyam ādityaḥ .

dityadityāditya iti aditigrahaṇam na kartavyam bhavati .

roṇyāḥ aṇ .

roṇyāḥ aṇgrahaṇam ca prayojanam : ājakaroṇaḥ , saiṃhakaroṇaḥ .

tasya ca .

tasya ca iti vaktavyam : rauṇaḥ .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

tadantāt ca tadantavidhinā siddham kevalāt ca vyapdeśivadbhāvena .

vyapdeśivadbhāvaḥ aprātipadikena .

kim punaḥ kāraṇam vyapdeśivadbhāvaḥ aprātipadikena .

iha : sūtrāntāt ṭhak bhavati daśāntāt ḍaḥ bhavati iti : kevalāt utpattiḥ mā bhūt iti .

na etat asti prayojanam .

siddham atra tadantāt ca tadantavidhinā kevalāt ca vyapdeśivadbhāvena .

saḥ ayam evam siddhe sati yat antagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ sūtrāntāt eva daśāntāt eva iti .

na atra tadantāt utpattiḥ prāpnoti .

idānīm eva hi uktam : samāsapratyayavidhau pratiṣedhaḥ iti .

sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā .

na kartavyā .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vyapdeśivadbhāvaḥ aprātipadikena iti yat ayam pūrvāt iniḥ sapūrvāt ca iti āha .

na etat asti prayojanam .

asti hi anyat etasya vacane prayojanam .

kim .

sapūrvāt pūrvāt inim vakṣyāmi iti .

yat tarhi yogavibhāgam karoti .

itarathā hi pūrvāt sapūrvāt iti eva brūyāt .

kim punaḥ ayam asya eva śeṣaḥ : tasya ca iti .

na iti āha .

yat ca anukrāntam yat ca anukraṃsayte sarvasya eva śeṣaḥ tasya ca iti .

rathasītāhalebhyaḥ yadvidhau .

rathasītāhalebhyaḥ yadvidhau prayojanam : rathyaḥ , paramarathyaḥ , sītyam , paramasītyam , halyā paramahalyā .

susarvārdhadikśabdebhyaḥ janapadasya .

susarvārdhadikśabdebhyaḥ janapadasya prayojanam : supāñcālakaḥ , sumāgadhakaḥ .

su .

sarva : sarvapāñcālakaḥ , sarvamāgadhakaḥ .

sarva .

ardha : ardhapāñcālakaḥ , ardhamāgadhakaḥ .

ardha .

dikśabda : pūrvapāñcālakaḥ , pūrvamāgadhakaḥ .

ṛtoḥ vṛddhimadvidhau avayavānām .

ṛtoḥ vṛddhimadvidhau avayavānām prayojanam : pūrvaśāradam , aparaśāradam , pūrvanaidāgham , aparanaidāgham .

ṭhañvidhau saṅkhyāyāḥ .

ṭhañvidhau saṅkhyāyāḥ prayojanam : dviṣāṣṭikam , pañcaṣāṣṭikam .

dharmāt nañaḥ .

dharmāt nañaḥ prayojanam : dharmam carati dhārmikaḥ , adharmam carati ādharmikaḥ .

adharmāt ca iti na vaktavyam bhavati