Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.72.3
yena vidhistadantasya
Aṣṭādhyāyī 1.1.72
Vṛtti Patañjali

samāsapratyayavidhau pratiṣedhaḥ .

samāsavidhau pratyayavidhau ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

samāsavidhau tāvat : dvitīyā śritādibhiḥ samasyate : kaṣṭaśritaḥ , narakaśritaḥ .

kaṣṭam paramaśrita iti atra mā bhūt .

pratyayavidhau : naḍasya apatyam nāḍāyanaḥ .

iha na bhavati : sūtranaḍasya apatyam sautranāḍiḥ .

kim aviśeṣeṇa .

na iti āha .

ugidvarṇagrahaṇavarjam .

ugidgrahaṇam varṇagrahaṇam ca varjayitvā .

ugidgrahaṇam : bhavatī , atibhavatī mahatī , atimahatī .

varṇagrahaṇam : ataḥ iñ : dākṣiḥ , plākṣiḥ .

asti ca idānīm kaḥ cit kevalaḥ akāraḥ prātipadikam yadarthaḥ vidhiḥ syāt .

asti iti āha .

atateḥ ḍaḥ : aḥ , tasya apatyam : ataḥ iñ iḥ .

akacśnamvataḥ sarvanāmāvyayadhātuvidhau upasaṅkhyānam .

akacvataḥ sarvanāmāvyayavidhau śnamvataḥ dhātuvidhau upasaṅkhyānam kartavyam .

akacvataḥ : sarvake viśvake .

avyayavidhau : uccakaiḥ nīcakaiḥ .

śnamvataḥ : bhinatti chinatti .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

iha tasya vā grahaṇam bhavati tadantasya vā .

na ca idam tat na api tadantam .

siddham tu tadantāntavacanāt .

siddham etat .

katham .

tadantāntavacanāt .

tadantāntasya iti vaktavyam .

kim idam tadantāntasya iti .

tasya antaḥ tadantaḥ , tadantaḥ antaḥ yasya tat idam tadantāntam , tadantāntasya iti .

saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ .

na kartavyaḥ .

uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ .

tat yathā : uṣṭramukham iva mukham asya : uṣṭramukhaḥ , kharamukhaḥ .

evam iha api tadantaḥ antaḥ yasya tadantasya iti .

tadekadeśavijñānāt vā

siddham .

tadekadeśavijñānāt vā punaḥ siddham etat .

tadekadeśabhūtaḥ tadgrahaṇena gṛhyate .

tat yathā gaṅgā yamunā devadattā iti .

anekā nadī gaṅgām yamunām ca praviṣṭā gaṅgāyamunāgrahaṇena gṛhyate .

tathā devadattāsthaḥ garbhaḥ devadattāgrahaṇena gṛhyate .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

iha ke cit śabdāḥ aktaparimāṇānām arthānām vācakāḥ bhavanti ye ete saṅkhyāśabdāḥ parimāṇaśabdāḥ ca .

pañca sapta iti : ekena api apāye na bhavanti .

droṇaḥ khārī āḍhakam iti : na eva adhike bhavanti na nyūne .

ke cit yāvat eva tat bhavati tāvat eva āhuḥ ye ete jātiśabdāḥ guṇaśabdāḥ ca .

tailam ghṛtam iti : khāryām api bhavanti droṇe api .

śuklaḥ nīlaḥ kṛṣṇaḥ iti : himavati api bhavati vaṭakaṇikāmātre api dravye .

imāḥ ca api sañjñāḥ aktaparimāṇānām arthānām kriyante .

tāḥ kena adhikasya syuḥ .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti yat ayam na idamadasoḥ akoḥ iti sakakārayoḥ idamadasoḥ pratiṣedham śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

idamadasoḥ kāryam ucyamānam kaḥ prasaṅgaḥ yat sakakārayoḥ syāt .

paśyati tu ācāryaḥ tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti .

tataḥ sakakārayoḥ pratiṣedham śāsti .