Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.72.5
yena vidhistadantasya
Aṣṭādhyāyī 1.1.72
Vṛtti Patañjali

padāṅgādhikāre tasya ca taduttarapadasya ca .

padāṅgādhikāre tasya ca taduttarapadasya ca iti vaktavyam .

padādhikāre kim prayojanam .

prayojanam iṣṭikeṣīkāmālānām citatūlabhāriṣu

: iṣṭakacitam cinvīta , pakveṣṭikcitam cinvīta , iṣīkatūlena muñjeṣīkatūlena mālabhāriṇī kanyā , utpalamālabhāriṇī kanyā .

aṅgādhikāre kim prayojanam .

mahadapsvasṛtṝṇām dīrghavidhau .

mahadapsvasṛtṝṇām dīrghavidhau prayojanam : mahān , paramamahān .

mahat .

ap : āpaḥ tiṣṭhanti , svāpaḥ tiṣṭhanti .

ap .

svasṛ : svasā svasārau svasāraḥ , paramasvasā paramasvasārau paramasvasāraḥ .

svasṛ .

naptṛ : naptā naptārau naptāraḥ .

evam paramanaptā paramanaptārau paramanaptāraḥ .

padyuṣmadasmadasthyādyanḍuhaḥ num .

padbhāvaḥ prayojanam : divpadaḥ paśya .

asti ca idānīm kaḥ cit kevalaḥ pācchabhdaḥ yadarthaḥ vidhiḥ syāt .

na asti iti āha .

evam tarhi aṅgādhikāre prayojanam na asti iti kṛtvā padādhikārasya idam prayojanam uktam : himakāṣihatiṣu ca : yathā patkāṣiṇau patkāṣiṇaḥ evam paramapatkāṣiṇau paramapatkāṣiṇaḥ .

yadi tarhi padādhikāre pādasya tadantavidhiḥ bhavati pādasya pada ājyatigopahateṣu : yathā iha bhavati : pādena upahatam padopahatam atra api syāt : digdhapādena upahatam digdhapādopahatam .

evam tarhi aṅgādhikāre eva prayojanam .

nanu ca uktam na asti kevalaḥ pācchabdaḥ iti .

ayam asti pādayateḥ apratyayaḥ pāt : padā pade .

pad .

yuṣmat asmat : yūyam , vayam atiyūyam ativayam .

asthyādi : asthnā dadhnā sakthnā parmāsthnā paramadadhnā paramasakthnā .

anaḍuhaḥ num : anaḍvān , paramānaḍvān .

dyupathimathipuṅgosakhicaturanaḍuttrigrahaṇam .

dyupathimathipuṅgosakhicaturanaḍuttrigrahaṇam prayojanam : dyauḥ , sudyauḥ , panthāḥ , supanthāḥ , manthāḥ , sumanthāḥ , paramamanthāḥ , pumān paramapumān , gauḥ , sugauḥ , sakhā sakhāyau sakhāyaḥ , susakhā susakhāyau susakhāyaḥ , paramasakhā paramasakhāyau paramasakhāyaḥ , catvāraḥ paramacatvāraḥ , anaḍvāhaḥ , parmānaḍvāhaḥ , trayāṇām , paramatrayāṇām .

tyadādividhibhastrādistrīgrahaṇam ca .

tyadādividhibhastrādistrīgrahaṇam ca prayojanam : saḥ , atisaḥ , bhastrakā bhastrikā nirbhastrakā nirbhastrikā bahubhastrakā bahubhastrikā .

strīgrahaṇam ca prayojanam .

striyau striyaḥ rājastriyau rājastriyaḥ .

varṇagrahaṇam ca sarvatra .

varṇagrahaṇam ca sarvatra prayojanam .

kva sarvatra .

aṅgādhikāre ca anyatra ca .

anyatra udāhṛtam .

āngādhikāre : ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca : iha eva syāt : ābhyām .

ghaṭābhyām iti atra na syāt .

pratyayagrahaṇam ca apañcamyāḥ .

pratyayagrahaṇam ca apañcamyāḥ prayojanam : yañiñoḥ phak bhavati .

gārgyāyaṇaḥ vātsyāyanaḥ paramagārgyāyaṇaḥ paramavātsyāyanaḥ .

apañcamyāḥ iti kimartham .

dṛṣattīrṇā pariṣattīrṇā .

alā eva anarthakena na anyena anarthakena iti vaktavyam .

kim prayojanam .

hangrahaṇe plīhangrahaṇam mā bhūt .

udgrahaṇe garmudgrahaṇam .

strīgrahaṇe śastrīgrahaṇam .

saṅgrahaṇe pāyasam karoti iti mā bhūt .

kimartham idam ucyate na padāṅgādhikāre tasya ca taduttarapadasya ca iti eva siddham .

na ca idam tat na api taduttarapadam .

tat na vaktavyam bhavati .

kim punaḥ atra jyāyaḥ .

tadantavidhiḥ eva jyāyān .

idam api siddham bhavati : paramātimahān .

etat hi na eva tat na api taduttarapadam .

aninasmangrahaṇāni ca arthavatā ca anarthakena ca tadantavidhim prayojayanti .

an : rājñā iti arthavatā sāmnā iti anarthakena .

an .

in : daṇḍī* iti arthavatā vāgmī* iti anarthakena .

in .

as : supayāḥ iti arthavatā susrotāḥ iti anarthakena .

as .

man : suśarmā iti arthavatā suprathimā iti anarthakena .