Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.68.2
svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā
Aṣṭādhyāyī 1.1.68
Vṛtti Patañjali

kimartham punaḥ idam ucyate .

śabdena arthagateḥ arthasya asambhavāt tadvācinaḥ sañjñāpratiṣedhārtham svaṃrūpavacanam .

śabdena uccāritena arthaḥ gamyate .

gām ānaya dadhi aśāna iti arthaḥ ānīyate arthaḥ ca bhujyate .

arthasya asambhavāt .

iha vyākaraṇe arthe kāryasya asambhavaḥ .

agneḥ ḍak iti : na śakyate aṅgārebhyaḥ paraḥ ḍhak kartum .

śabdena arthagateḥ arthasya asambhavāt yāvantaḥ tadvācinaḥ śabdāḥ tāvadbhyaḥ sarvebhyaḥ utpattiḥ prāpnoti .

iṣyate ca tasmāt eva syāt iti .

tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti tadvācinaḥ sañjñāpratiṣedhārtham svaṃrūpavacanam .

evamartham idam ucyate .

na vā śabdapūrvakaḥ hi arthe sampratyayaḥ tasmāt arthanivṛttiḥ .

na vā etat prayojanam asti .

kim kāraṇam .

śabdapūrvakaḥ hi arthe sampratyayaḥ .

śabdapūrvakaḥ hi arthasya sampratyayaḥ .

ātaḥ ca śabdapūrvakaḥ : yaḥ api hi asau āhūyate nāmnā nāma yadā anena na upalabdham bhavati tada pṛcchati kim bhavān āha iti .

śabdapūrvakaḥ ca arthasya sampratyayaḥ iha ca vyākaraṇe śabde kāryasya sambhavaḥ arthe asambhavaḥ .

tasmāt arthanivṛttiḥ bhaviṣyati .

idam tarhi prayojanam aśabdasañjñā iti vakṣyāmi iti .

iha mā bhūt : dādhāḥ ghu adāp taraptamapau ghaḥ iti .

sañjñāpratiṣedhānarthakyam vacanaprāmāṇyāt .

sañjñāpratiṣedhaḥ ca anarthakaḥ .

śabdasañjñāyām svarūpavidhiḥ kasmāt na bhavati .

vacanaprāmāṇyāt .

śabdasañjñāvacanasāmarthyāt .

nanu ca vacanaprāmāṇyāt sañjñinām sampratyayaḥ syāt svarūpagrahaṇāt ca sañjñāyāḥ .

etat api na asti prayojanam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati śabdasañjñāyām na svarūpavidhiḥ bhavati iti yat ayam ṣṇāntā ṣaṭ iti ṣakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ ṣaṭsañjñām śāsti .

itarathā hi vacanaprāmāṇyāt nakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ sampratyayaḥ syāt svarūpagrahaṇāt ca ṣakārāntāyāḥ .

na etat asti prayojanam .

na hi ṣakārāntā sañjñā .

kā tarhi .

ḍakārāntā .

asiddham jaśtvam .

tasya asiddhatvāt ṣakārāntā .

mantrādyartham tarhi idam vaktavyam .

mantre , ṛci yajuṣi iti yat ucyate tat mantraśabde ṛkśabde ca yajuḥśabde ca mā bhūt .

mantrādyartham iti cet śāstrasāmarthyāt arthagateḥ siddham .

mantrādyartham iti cet na .

kim kāraṇam .

śāstrasāmarthyāt arthasya gatiḥ bhaviṣyati .

mantre , ṛci yajuṣi iti yat ucyate tat mantraśabde ṛkśabde ca yajuḥśabde ca tasya kāryasya sambhavaḥ na asti iti kṛtvā mantrādisahacaritaḥ yaḥ arthaḥ tasya gatiḥ bhaviṣyati sāhacaryāt .