Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.62.4
pratyayalope pratyayalakṣaṇam
Aṣṭādhyāyī 1.1.62
Vṛtti Patañjali

kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni .

prayojanam apṛktaśilope num amāmau guṇavṛddhidīrghatvemaḍāṭśnamvidhayaḥ .

apṛktalope śilope ca kṛte num amāmau guṇavṛddhī dīrghatvam imaḍāṭau śnamvidhiḥ iti prayojanāni .

num : agne trī te vajinā trī sadhasthā , ta tā piṇḍānām .

num .

amāmau : he anaḍvan , anaḍvān .

guṇaḥ : adhok , aleṭ .

vṛddhiḥ : ni amārṭ .

dīrghatvam : agne trī te vajinā trī sadhasthā , ta tā piṇḍānām .

im : atṛṇeṭ .

aḍāṭau : adhok , aleṭ , aiyaḥ , aunaḥ .

śnamvidhiḥ : abhinaḥ atra , acchinaḥ atra .

apṛktaśilopayoḥ kṛtayoḥ ete vidhayaḥ na prāpnuvanti .

pratyayalakṣaṇena bhavanti .

na etāni santi prayojanāni .

sthānivadbhāvena api etāni siddhāni .

na sidhyanti .

ādeśaḥ sthānivat iti ucyate .

na ca lopaḥ ādeśaḥ .

lopaḥ api ādeśaḥ .

katham .

ādiśyate yaḥ saḥ ādeśaḥ .

lopaḥ api ādiśyate .

doṣaḥ khalu api syāt yadi lopaḥ na ādeśaḥ syāt .

iha acaḥ parasmin pūrvavidhau iti etasya bhūyiṣṭhāni lope udāharaṇāni tāni na syuḥ .

yatra tarhi sthānivadbhāvaḥ na asti tadartham ayam yogaḥ vaktavyaḥ .

kva ca sthānivadbhāvaḥ na asti .

yaḥ alvidhiḥ .

kim prayojanam .

prayojanam ṅaunakārlopettvemvidhayaḥ .

bhasañjñāṅīpṣphgorātveṣu doṣaḥ .

bhasañjñāṅīpṣphgorātveṣu doṣaḥ bhavati. bhasañjñāyām tāvat na doṣaḥ .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na pratyayalakṣaṇena bhasañjñā bhavati iti yat ayam na ṅisambuddhyoḥ iti ṅau pratiṣedham śāsti .

ṅīpi api : na evam vijñāyate : aṇantāt akārāntāt .

katham tarhi .

aṇ yaḥ akāraḥ iti .

ṣphe api : na evam vijñāyate : yañantāt akārantāt iti .

katham tarhi .

yañ yaḥ akāraḥ iti .

goḥ ātve api : na evam vijñāyate : ami aci iti .

katham tarhi .

aci ami iti .

prayojanāni api tarhi tāni na santi .

yat tāvat ucyate ṅaunakārlopaḥ iti kriyate etat nyāse eva : na ṅisambuddhyoḥ iti .

ittvam api .

vakṣyati etat : śāsaḥ ittve āśāsaḥ kvau iti .

imvidhiḥ api : hali iti nivṛttam .

yadi hali iti nivṛttam tṛṇahāni atra api prāpnoti .

evam tarhi aci na iti api anuvartiṣyate .

na tarhi idānīm ayam yogaḥ vaktavyaḥ .

vaktavyaḥ ca .

kim prayojanam .

pratyayam gṛhītvā yat ucyate tat pratyayalakṣaṇena yathā syāt śabdam gṛhītvā yat ucyate tat pratyayalakṣaṇena mā bhūt iti .

kim prayojanam .

śobhanāḥ dṛṣadaḥ asya sudṛṣat brāhmaṇaḥ .

soḥ manasī* alomoṣasī* iti eṣaḥ svaraḥ mā bhūt iti .