Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.61
pratyayasya lukślulupaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.1.61
Vṛtti Patañjali

pratyayagrahaṇam kimartham .

lumati pratyayagrahaṇam apratyayasañjñāpratiṣedhārtham .

lumati pratyayagrahaṇam kriyate apratyayasya etāḥ sañjñāḥ mā bhūvan iti .

kim prayojanam .

prayojanam taddhitaluki kaṃsīyaparaśavyayoḥ luki ca goprakṛtinivṛttyartham .

taddhitaluki gonivṛttyartham kaṃsīyaparaśavyayoḥ ca luki prakṛtinivṛttyartham .

luk taddhitaluki iti goḥ api luk prāpnoti .

pratyayagrahaṇāt na bhavati .

kaṃsīyaparaśavyayoḥ yañañau luk ca iti prakṛteḥ api luk prāpnoti .

pratyayagrahaṇāt na bhavati .

gonivṛttyarthena tāvat na arthaḥ .

yogavibhāgāt siddham .

yogavibhāgaḥ kariṣyate : goḥ upasarjanasya .

gontasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati .

tataḥ striyāḥ .

strīpratyayāntasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati .

tataḥ luk taddhitaluki iti .

striyāḥ iti vartate .

goḥ iti nivṛttam .

kaṃsīyaparaśavyayoḥ viśiṣṭanirdeśāt siddham .

kaṃsīyaparaśavyayoḥ api viśiṣṭanirdeśḥ kartavyaḥ : kaṃsīyaparaśavyayoḥ yañañau bhavataḥ chayatoḥ ca luk bhavati iti .

saḥ ca avaśyam viśiṣṭanirdeśaḥ kartavyaḥ kriyamāṇe api vai pratyayagrahaṇe ukārasaśabdayoḥ mā bhūt iti : kameḥ saḥ kaṃsaḥ .

parān śṛṇāti iti paraśuḥ iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni .

saḥ eṣaḥ ananyārthaḥ viśiṣṭanirdeśaḥ kartavyaḥ pratyayagrahaṇam vā kartavyam .

uktam vā .

kim uktam .

ṅyāpprātipadikagrahaṇam āṅgabhapadasañjñārtham yacchayoḥ ca lugartham iti .

ṣaṣṭhīnirdeśārtham tu .

ṣaṣṭhīnirdeśārtham tarhi pratyayagrahaṇam kartavyam .

anirdeśe hi ṣaṣṭhyarthāprasiddhiḥ .

akriyamāṇe hi pratyayagrahaṇe ṣaṣṭhyarthasya aprasiddhiḥ syāt .

kasya .

sthāneyogatvasya .

kva punaḥ iha ṣaṣṭhīnirdeśārthena arthaḥ pratyayagrahaṇena yāvatā sarvatra eva ṣaṣṭhī uccāryate : aṇiñoḥ tadrājasya yañañoḥ śapaḥ iti .

iha na kā cit ṣaṣṭhī : janapade lup iti .

atra api prakṛtam pratyayagrahaṇam anuvartate .

kva prakṛtam .

pratyayaḥ paraḥ ca iti .

tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ .

ṅyāpprātipadikāt iti eṣā pañcamī pratyayaḥ iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya .

pratyayavidhiḥ ayam .

na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti .

na ayam pratyayavidhiḥ .

vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate .

sarvādeśārtham vā vacanaprāmāṇyāt .

sarvādeśārtham tarhi pratyayagrahaṇam kartavyam .

lukślulupaḥ sarvādeśāḥ yathā syuḥ .

atha kriyamāṇe api pratyayagrahaṇe katham iva lukślulupaḥ sarvādeśāḥ labhyāḥ .

vacanaprāmāṇyāt : pratyayagrahaṇasāmāṛthyāt .

etat api na asti prayojanam .

ācāryapravṛttiḥ jñāpayati lukślulupaḥ sarvādeśāḥ bhavanti iti yat ayam luk vā duhadihalihaguhām ātmanepade dantye iti lope kṛte lukam śāsti .

uttarārtham tu .

uttarārtham tarhi pratyayagrahaṇam kartavyam .

na kartavyam. kriyate tatra eva : pratyayalope pratyayalakṣaṇam iti .

dvitīyam kartavyam kṛtsnapratyayalope pratyayalakṣaṇam yathā syāt .

ekadeśalope mā bhūt iti : āghnīta sam rāyaspoṣeṇa gmīya iti .