Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.60
adarśanaṃ lopaḥ
Aṣṭādhyāyī 1.1.60
Vṛtti Patañjali

arthasya sañjñā kartavyā śabdasya mā bhūt iti .

itaretarāśrayam ca bhavati .

kā itaretarāśrayatā .

sataḥ adarśanasya sañjñayā bhavitavyam sañjñaya ca adarśanam bhāvyate .

tat etat itaretarāśrayam bhavati .

itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante .

lopasañjñāyām arthasatoḥ uktam .

kim uktam .

arthasya tāvat uktam : itikaraṇaḥ arthanirdeśārthaḥ iti .

sataḥ api uktam : siddham tu nityaśabdatvāt iti .

nityāḥ śabdāḥ .

nityeṣu ca śabdeṣu sataḥ adarśanasya sañjñā kriyate .

na sañjñayā adarśanam bhāvyate .

sarvaprasaṅgaḥ tu sarvasya anyatra adṛṣṭatvāt .

sarvaprasaṅgaḥ tu bhavati .

sarvasya adarśanasya lopasañjñā prāpnoti .

kim kāraṇam .

sarvasya anyatra adṛṣṭatvāt .

sarvaḥ hi śabdaḥ yaḥ yasya prayogaviṣayaḥ saḥ tataḥ anyatra na dṛśyate .

trapu jatu iti atra aṇaḥ adarśanam .

tatra adarśanam lopaḥ iti lopasañjñā prāpnoti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tatra pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ .

tatra pratyayalakṣaṇam kāryam prāpnoti .

tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

acaḥ ñṇiti iti vṛddhiḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

ñṇiti aṅgasya acaḥ vṛddhiḥ ucyate .

yasmāt pratyayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam bhavati .

yasmāt ca atra pratyayavidhiḥ na tat pratyaye parataḥ yat ca pratyaye parataḥ na tasmāt pratyayavidhiḥ .

kvipaḥ tarhi adarśanam .

tatra adarśanam lopaḥ iti lopasañjñā prāpnoti .

tatra kaḥ doṣaḥ .

tatra pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ .

tatra pratyayalakṣaṇam kāryam prāpnoti .

tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

hrasvasya piti kṛti tuk bhavati iti tuk prāpnoti .

siddham tu prasaktādarśanasya lopasañjñitvāt .

siddham etat .

katham .

prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti vaktavyam .

yadi prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti ucyate grāmaṇīḥ , senānīḥ : atra vṛddhiḥ prāpnoti .

prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya .

yadi ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya iti ucyate cāhalope eva iti avadhāraṇe cādilope vibhāṣā iti atra lopasañjñā na prāpnoti .

atha prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti ucyamāne katham iva etat sidhyati .

kaḥ śabdasya prasaṅgaḥ .

yatra gamyate ca arthaḥ na ca prayujyate .

astu tarhi prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti eva .

katham grāmaṇīḥ , senānīḥ .

yaḥ atra aṇaḥ prasaṅgaḥ kvipā asau bādhyate .