Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.58.3
na padāntadvirvacanavareyalopasvarasavarṇānusvāradīrghajaścarvidhiṣu
Aṣṭādhyāyī 1.1.58
Vṛtti Patañjali

kvilugupadhātvacaṅparanirhrāsakutveṣu upasaṅkhyānam .

kvilugupadhātvacaṅparanirhrāsakutveṣu upasaṅkhyānam kartavyam .

kvau kim udāharaṇam .

kaṇḍūyateḥ apratyayaḥ kaṇḍūḥ iti .

na etat asti .

yalopavidhim prati na sthānivat .

idam tarhi : pipaṭhiṣateḥ apratyayaḥ pipaṭhīḥ .

na etat asti .

dīrghatvam prati na sthānivat .

idam tarhi : lāvayateḥ lauḥ , pāvayateḥ pauḥ .

na etat asti .

akṛtvā vṛddhyāvādeśau ṇilopaḥ .

pratyayalakṣaṇena vṛddhiḥ bhaviṣyati .

idam tarhi : lavam ācaṣṭe lavayati .

lavayateḥ apratyayaḥ lauḥ , pauḥ .

sthānivadbhāvāt ṇeḥ ūṭh na prāpnoti .

kvau luptam na sthānivat iti bhavati .

evam api na sidhyati .

katham .

kvau ṇilopaḥ ṇau akāralopaḥ .

tasya sthānivadbhāvāt ūṭh na prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na evam vijñāyate : kvau luptam na sthānivat iti .

katham tarhi .

kvau vidhim prati na sthānivat .

luki kim udāharaṇam .

bimbam , badaram .

na etat asti .

puṃvadbhāvena api etat siddham .

idam tarhi : āmalakam .

etat api na asti .

vakṣyati etat : phale lugvacanānarthakyam prakṛtyantaratvāt iti .

idam tarhi : pañcabhiḥ paṭvībhiḥ krītaḥ pañcapaṭuḥ , daśapaṭuḥ iti .

nanu ca etat api puṃvadbhāvena eva siddham .

katham puṃvadbhāvaḥ .

bhasya aḍhe taddhite puṃvat bhavati iti .

bhasya iti ucyate .

yajādau ca bham bhavati na ca atra yajādim paśyāmaḥ .

pratyayalakṣaṇena yajādiḥ .

varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam .

evam tarhi ṭhakchasoḥ ca iti evam bhaviṣyati .

ṭakchasoḥ ca iti ucyate .

na ca atra ṭakchasau paśyāmaḥ .

pratyayalakṣaṇena .

na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ .

na khalu api ṭhak eva krītapratyayaḥ krītādyarthāḥ eva vā taddhitāḥ .

kim tarhi .

anye api taddhitāḥ ye lukam prayojayanti : pañcendrāṇyaḥ devatāḥ asya iti pañcendraḥ , daśendraḥ , pañcāgniḥ , daśāgniḥ .

upadhātve kim udāharaṇam .

pipaṭhiṣateḥ apratyayaḥ pipaṭhīḥ iti .

na etat asti .

dīrghavidhim prati na sthānivat .

idam tarhi: saurī balākā .

na etat asti .

yalopavidhim prati na sthānivat .

idam tarhi : pārikhīyaḥ .

caṅparanirhrāse ca upasaṅkhyanam kartavyam .

vāditavantam prayojitavān : avīvadat vīṇām parivādakena .

kim punaḥ kāraṇam na sidhyati .

yaḥ asau ṇau ṇiḥ lupyate tasya sthānivadbhāvāt hrasvatvam na prāpnoti .

nanu ca etat api upadhātvavidhim prati na sthānivat iti eva siddham .

viśeṣe etat vaktavyam .

kva .

pratyayavidhau iti .

iha mā bhūt : paṭayati laghayati iti .

kutve ca upasaṅkhyanam kartavyam .

arcayateḥ arkaḥ , marcayateḥ markaḥ .

na etat ghañantam .

auṇādikaḥ eṣaḥ kaśabdaḥ .

tasmin āṣṭamikam kutvam .

etat api ṇicā vyavahitatvāt na prāpnoti .