acaḥ iti kimartham .
praśnaḥ , dyūtvā , ākrāṣṭām āgatya .
praśnaḥ , viśnaḥ iti atra chakārasya śakāraḥ paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt che ca iti tuk prāpnoti .
acaḥ iti vacanāt na bhavati .
na etat asti prayojanam .
kriyamāṇe api vai ajgrahaṇe avaśyam atra tugabhāve yatnaḥ kartavyaḥ .
antaraṅgatvāt hi tuk prāpnoti .
idam tarhi : dyūtvā .
vakārasya ūṭh paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt aci iti yaṇādeśaḥ na prāpnoti .
acaḥ iti vacanāt bhavati .
etat api na asti prayojanam .
svāśrayam atra actvam bhaviṣyati .
atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ .
idam tarhi prayojanam : ākrāṣṭām .
sicaḥ lopaḥ paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt ṣaḍhoḥ kaḥ si iti katvam prāpnoti .
acaḥ iti vacanāt bhavati .
etat api na asti prayojanam .vakṣyati etat : pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti .
idam tarhi prayojanam : āgatya , abhigatya .
anunāsikalopaḥ paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt hrasvasya iti tuk na prāpnoti .
acaḥ iti vacanāt bhavati .
atha parasmin iti kimartham .
yuvajāniḥ , dvipadikā , vaiyāghrapadyaḥ , ādīdhye .
yuvajāniḥ , vadhūjāniḥ iti : jāyāyāḥ niṅ na paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt vali iti yalopaḥ na prāpnoti .
parasmin iti vacanāt bhavati .
na etat asti prayojanam .
svāśrayam atra valtam bhaviṣyati .
atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ .
idam tarhi prayojanam : dvipadikā tripadikā .
pādasya lopaḥ na paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt padbhāvaḥ na prāpnoti .
parasmin iti vacanāt bhavati .
etat api na asti prayojanam .
punarlopavacanasāmarthyāt sthānivadbhāvaḥ na bhaviṣyati .
idam tarhi prayojanam : vaiyāghrapadyaḥ .
nanu ca atra api punarvacanasāmarthyāt eva na bhaviṣyati .
asti hi anyat punarlopavacane prayojanam .
kim .
yatra bhasañjñā na : vyāghrapāt , śyenapāt iti .
idam ca api udāharaṇam : ādīdhye , āvevye .
ikārasya ekāraḥ na paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt yīvarṇayoḥ dīdhīvevyoḥ iti lopaḥ prāpnoti .
parasmin iti vacanāt bhavati .
atha pūrvavidhau iti kim artham .
he gauḥ , bābhravīyāḥ , naidheyaḥ .
he gauḥ iti aukāraḥ paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt eṅhrasvāt sambuddheḥ iti lopaḥ prāpnoti .
pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati .
na etat asti prayojanam .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sambuddhilope sthānivadbhāvaḥ bhavati iti yat ayam eṅhrasvāt sambuddheḥ iti eṅgrahaṇam karoti .
na etat asti jñāpakam .
gortham etat syāt .
yat tarhi pratyāhāragrahaṇam karoti .
itarathā hi ohrasvāt iti eva brūyāt .
idam tarhi prayojanam : bābhravīyāḥ , mādhavīyāḥ .
vāntādeśaḥ paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt halaḥ taddhitasya iti yalopaḥ na prāpnoti .
pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati .
etat api na asti prayojanam .
svāśrayam atra haltvam bhaviṣyati .
atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ .
idam tarhi prayojanam : naidheyaḥ .
ākāralopaḥ paranimittakaḥ .
tasya sthānivadbhāvāt dvyajlakṣaṇaḥ ḍhak na prāpnoti .
pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati .
atha vidhigrahaṇam kimartham .
sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ yathā vijñāyeta : pūrvasya vidhiḥ pūrvavidhiḥ , pūrvasmāt vidhiḥ pūrvavidhiḥ iti .
kāni punaḥ pūrvasmāt vidhau sthānivadbhāvasya prayojanāni .
bebhiditā , māthitikaḥ , apīpacan .
bebhiditā , cecchiditā iti akāralope kṛte ekājlakṣaṇaḥ iṭpratiṣedhaḥ prāpnoti .
sthānivadbhāvāt na bhavati .
māthitikaḥ iti akāralope kṛte tāntāt kaḥ iti kādeśaḥ prāpnoti .
sthānivadbhāvāt na bhavati .
apīpacan iti ekādeśe kṛte abhyastāt jheḥ jus bhavati iti jusbhāvaḥ prāpnoti .
sthānivadbhāvāt na bhavati .
na etāni santi prayojanāni .
kutaḥ .
prātipadikarnirdeśaḥ ayam .
prātipadikarnirdeśāḥ ca arthatantrāḥ bhavanti .
na kāṃ cit prādhānyena vibhaktim āśrayanti .
tatra prātipadikārthe nirdiṣṭe yām yām vibhaktim āśrayitum buddhiḥ upajāyate sā sā āśrayitavyā .
idam tarhi prayojanam : vidhimātre sthānivat yathā syāt anāśrīyamāṇāyām api prakṛtau : vāyvoḥ , adhvaryvoḥ .
lopaḥ vyoḥ vali iti yalapaḥ mā bhūt iti .
asti prayojanam etat .
kim tarhi iti .
aparavidhau iti tu vaktavyam .
kim prayojanam .
svavidhau api sthānivadbhāvaḥ yathā syāt .
kāni punaḥ svavidhau sthānivadbhāvasya prayojanāni .
āyan , āsan , dhinvanti kṛṇvanti dadhi atra , madhu atra cakratuḥ , cakruḥ .
iha tāvat : āyan , āsan iti iṇastyoḥ yaṇlopayoḥ kṛtayoḥ anajāditvāt āṭ ajādīnām iti āṭ na prāpnoti .
sthānivadbhāvāt bhavati .
dhinvanti kṛṇvanti iti yaṇādeśe kṛte valādilakṣaṇaḥ iṭ prāpnoti .
sthānivadbhāvāt na bhavati .
dadhi atra madhu atra iti yaṇādeśe kṛte saṃyogāntalopaḥ prāpnoti .
sthānivadbhāvāt na bhavati .
cakratuḥ , cakruḥ iti yaṇādeśe kṛte anactvāt dvirvacanam na prāpnoti .
sthānivadbhāvāt bhavati .
yadi tarhi svavidhau api sthānivadbhāvaḥ bhavati dvābhyām , deyam , lavanam atra api prāpnoti .
dvābhyām iti atra atvasya sthānivadbhāvāt dīrghatvam na prāpnoti .
deyam iti īttvasya sthānivadbhāvāt guṇaḥ na prāpnoti .
lavanam iti guṇasya sthānivadbhāvāt avādeśaḥ na prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
svāśrayāḥ atra ete vidhayaḥ bhaviṣyanti .
tat tarhi vaktavyam aparavidhau iti .
na vaktavyam .
pūrvavidhau iti eva siddham .
katham .
na pūrvgrahaṇena ādeśaḥ abhisambadhyate : ajādeśaḥ paranimittakaḥ pūrvasya vidhim prati sthānivat bhavati .
kutaḥ pūrvasya .
ādeśāt iti .
kim tarhi .
nimittam abhisambadhyate : ajādeśaḥ paranimittakaḥ pūrvasya vidhim prati sthānivat bhavati .
kutaḥ pūrvasya .
nimittāt iti .
atha nimitte abhisambadhyamāne yat tat asya yogasya mūrdhābhiṣiktam udāharaṇam tat api saṅgṛhītam bhavati .
kim punaḥ tat .
paṭvyā mṛdvyā iti .
bāḍham saṅgṛhītam .
nanu ca īkārayaṇā vyavahitatvāt na asau nimittāt pūrvaḥ bhavati .
vyavahite api pūrvaśabdaḥ vartate .
tat yathā : pūrvam mathurāyāḥ pāṭaliputram iti .
atha vā ādeśaḥ eva abhisambadhyate .
katham yāni svavidhau sthānivadbhāvasya prayojanāni .
na etāni santi .
iha tāvat āyan , āsan , dhinvanti kṛṇvanti iti .
ayam vidhiśabdaḥ asti eva karmasādhanaḥ : vidhīyate vidhiḥ .
asti bhāvasādhanaḥ : vidhānam vidhiḥ iti .
karmasādhanasya vidhiśabdasya upādāne na sarvam iṣṭam saṅgṛhītam iti kṛtvā bhāvasādhanasya vidhiśabdasya upādānam vijñāsyate : pūrvasya vidhānam prati pūrvasya bhāvam prati pūrvaḥ syāt iti sthānivat bhavati iti evam āṭ bhaviṣyati iṭ ca na bhaviṣyati .
dadhi atra madhu atra cakratuḥ cakruḥ iti parihāram vakṣyati