Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.56.5
sthānivadādeśo'nalvidhau
Aṣṭādhyāyī 1.1.56
Vṛtti Patañjali

ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam .

ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam kartavyam .

kim prayojanam .

pacatu pacantu .

tiṅgrahaṇena grahaṇam yathā syāt .

ekadeśavikṛtasya ananyatvāt siddham .

ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti tiṅgrahaṇena grahaṇam bhaviṣyati .

tat yatha : śvā karṇe vā pucche vā chinne śvā eva bhavati na aśvaḥ na gardabhaḥ iti .

anityatvavijñānam tu tasmāt upasaṅkhyanam .

anityatvavijñānam tu bhavati .

nityāḥ śabdāḥ .

nityeṣu nāma śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ .

tatra saḥ eva ayam vikṛtaḥ ca etat nityeṣu na upapadyate .

tasmāt upasaṅkhyanam kartavyam .

bhāradvājīyāḥ paṭhanti :

ekadeśavikṛteṣu upasaṅkhyānam .

ekadeśavikṛteṣu upasaṅkhyānam kartavyam .

kim prayojanam .

pacatu pacantu : tiṅgrahaṇena grahaṇam yathā syāt .

kim ca kāraṇam na syāt .

anādeśatvāt .

ādeśaḥ sthānivat iti ucyate , na ca ime ādeśāḥ .

rūpānyatvāt ca .

anyat khalu api rūpam pacati iti anyat pacatu iti .

ime api ādeśāḥ .

katham .

ādiśyate yaḥ saḥ ādeśaḥ .

ime ca api ādiśyante .

ādeśaḥ sthānivat iti cet na anāśritatvāt .

ādeśaḥ sthānivat iti cet tat na .

kim kāraṇam .

anāśritatvāt .

yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ .

na etat mantavyam : samudāye āśrīyamāṇe avayavaḥ na āśrīyate iti .

abhyantaraḥ hi samudāyasya avayavaḥ .

tat yathā : vṛkṣaḥ pracalan saha avayavaiḥ pracalati .

āśrayaḥ iti cet alvidhiprasaṅgaḥ .

āśrayaḥ iti cet alvidhiḥ ayam bhavati .

tatra analvidhau iti pratiṣedhaḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

na evam sati kaḥ cit api analvidhiḥ syāt .

ucyate ca idam analvidhau iti .

tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ alvidhiḥ iti .

kaḥ ca sādhīyaḥ alvidhiḥ .

yatra prādhānyena al āśrīyate .

yatra nāntarīyakaḥ al āśrīyate na asau alvidhiḥ .

atha vā uktam ādeśagrahaṇasya prayojanam : ādeśamātram sthānivat yathā syāt iti .