Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.56.6
sthānivadādeśo'nalvidhau
Aṣṭādhyāyī 1.1.56
Vṛtti Patañjali

anupapannam sthānyādeśatvam nityatvāt .

sthānī ādeśaḥ iti etat nityeṣu śabdeṣu na upapadyate .

kim kāraṇam .

nityatvāt .

sthānī hi nām yaḥ bhūtvā na bhavati .

ādeśaḥ hi nāma yaḥ abhūtvā bhavati .

etat ca nityeṣu śabdeṣu na upapadyate yat sataḥ nāma vināśaḥ syāt asataḥ vā prādurbhāvaḥ iti .

s

iddham tu yathā laukikavaidikeṣu abhūtapūrve api sthānaśabdaprayogāt .

siddham etat .

katham .

yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu abhūtapūrve api sthānaśabdaḥ vartate .

loke tāvat : upādhyāyasya sthāne śiṣyaḥ iti ucyate na ca tatra upādhyāyaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati .

vede api : somasya sthāne pūtīkatṛṇāni abhiṣuṇuyāt iti ucyate na ca tatra somaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati .

kāryavipariṇāmāt vā siddham .

atha vā kāryavipariṇāmāt siddham etat .

kim idam kāryavipariṇāmāt iti .

kāryā buddhiḥ .

sā vipariṇamyate .

nanu ca kāryāvipariṇāmāt iti bhavitavyam .

santi ca eva hi auttarpadikāni hrasvatvāni .

api ca buddhiḥ sampratyayaḥ iti anarthāntaram .

kāryā buddhiḥ kāryaḥ sampratyayaḥ kāryasya sampratyayasya vipariṇāmaḥ kāryavipariṇāmaḥ kāryavipariṇāmāt iti .

parihārantaram eva idam matvā paṭhitam .

katham ca idam parihārāntaram syāt .

yadi bhūtapūrve sthānaśabdaḥ vartate .

bhūtapūrve ca api sthānaśabdaḥ vartate .

katham .

buddhyā .

tat yathā kaḥ cit kasmai cit upadiśati prācīnam grāmāt āmrāḥ iti .

tasya sarvatra āmrabuddhiḥ prasaktā .

tataḥ paścāt aha ye kṣīriṇaḥ avarohavantaḥ pṛthuparṇāḥ te nyagrodhāḥ iti. saḥ tatra āmrabuddhyāḥ nyagrodhabuddhim pratipadyate .

saḥ tataḥ paśyati buddhyā āmrān ca apakṛṣyamāṇān nyagrodhān ca ādhīyamānān .

nityāḥ eva ca svasmin viṣaye āmrāḥ nityāḥ ca nyagrodhāḥ .

buddhiḥ tu asya vipariṇamyate .

evam iha api astiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ .

tasya sarvatra astibuddhiḥ prasaktā .

saḥ asteḥ bhūḥ iti astibuddhyāḥ bhavatibuddhim pratipadyate .

saḥ tataḥ paśyati buddhyā astim ca apakṛṣyamāṇam bhavatim ca ādhīyamānam .

nityaḥ eva svasmin viṣaye astiḥ nityaḥ bhavatiḥ .

buddhiḥ tu asya vipariṇamyate .