vyañjanasvaravyatikrame ca tatkālaprasaṅgaḥ .

vyañjanavyatikrame svaravyatikrame ca tatkālatā prāpnoti .

vyañjanavyatikrame : iṣṭam uptam .

āntaryataḥ ardhamātrikasya vyañjanasya ardhamātrikaḥ ik prāpnoti .

na eva loke na ca vede ardhamātrikaḥ ik asti .

kaḥ tarhi .

mātrikaḥ .

yaḥ asti saḥ bhaviṣyati .

svaravyatikrame : dadhi atra madhu atra kumārī atra brahmabandhvartham iti .

āntaryataḥ mātrikasya dvimātrikasya ikaḥ mātrikaḥ dvimātrikaḥ vā yaṇ prāpnoti .

na eva loke na ca vede mātrikaḥ dvimātrikaḥ vā yaṇ asti .kaḥ tarhi .

ardhamātrikaḥ .

yaḥ asti saḥ bhaviṣyati .

akṣu ca anekavarṇādeśeṣu .

akṣu ca anekavarṇādeśeṣu tatkālatā prāpnoti .

idamaḥ iś : āntaryataḥ ardhtṛtīyamātrasya idamaḥ sthāne ardhtṛtīyamātram ivarṇam prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

bhāvyamānena savarṇānām grahaṇam na iti evam na bhaviṣyati .

guṇavṛddhyejbhāveṣu ca .

guṇavṛddhyejbhāveṣu ca tatkālatā prāpnoti : khaṭvā indraḥ khaṭvendraḥ khaṭvā udakam khaṭvodakam khaṭvā īṣā khaṭveṣā khaṭvā ūḍhā khaṭvoḍhā khaṭvā elakā khaṭvailakā khaṭvā odanaḥ khaṭvaudanaḥ , khaṭvā aitikayanaḥ khaṭvaitikāyanaḥ , khaṭvā aupagavaḥ khaṭvaupagavaḥ iti .

āntaryataḥ trimātrcaturmātrāṇām sthāninām trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ prāpnuvanti .

na eṣaḥ doṣāḥ .

tapare guṇavṛddhī .

nanu ca taḥ paraḥ yasmāt saḥ ayam taparaḥ .

na iti āha .

tāt api paraḥ taparaḥ .

yadi tāt api paraḥ taparaḥ ṝdoḥ ap iti iha eva syāt : yavaḥ , stavaḥ .

lavaḥ , pavaḥ iti atra na syāt .

na eṣaḥ takāraḥ .

kaḥ tarhi .

dakāraḥ .

kim dakāre prayojanam .

atha kim takāre prayojanam .

yadi asandehārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api .

atha mukhasukhārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api .

ejbhāve : kurvāte kurvāthe .

āntaryataḥ ardhatṛtīyamātrasya ṭisañjñakasya ardhatṛtīyamātraḥ eḥ prāpnoti .

na eva loke na ca vede ardhatṛtīyamātraḥ eḥ asti .

ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt .

ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge sarvaprasaṅgaḥ .

sarve guṇavṛddhisañjñakāḥ ṛvarṇasya sthāne prāpnuvanti .

kim kāraṇam .

aviśeṣāt .

na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakaḥ guṇavṛddhisañjñakaḥ ṛvarṇasya sthāne bhavati iti .

anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ .

na vā ṛvarṇasya sthāne raparaprasaṅgāt avarṇasya āntaryam .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

ṛvarṇasya sthāne raparaprasaṅgāt .

uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate .

tatra ṛvarṇasya āntaryataḥ rephavataḥ rephavān akāraḥ eva antaratamaḥ bhavati .

sarvādeśaprasaṅgaḥ tu anekāltvāt .

sarvādeśaprasaṅgaḥ tu guṇavṛddhisañjñakaḥ ṛvarṇasya prāpnoti .

kim kāraṇam .

anekāltvāt .

anekāl śit sarvasya iti .

na vā anekāltvasya tadāśrayatvāt ṛvarṇādeśasya avighātaḥ .

na vā eṣaḥ doṣaḥ .

kim kāraṇam .

anekāltvasya tadāśrayatvāt .

yadā ayam uḥ sthāne tadā anekāl .

anekāltvasya tadāśrayatvāt ṛvarṇādeśasya vighātaḥ na bhaviṣyati .

athavā anāntaryam eva etayoḥ āntaryam .

ekasya api antaratamā prakṛtiḥ na asti aparasya api antaratamaḥ ādeśaḥ na asti .

etat eva etayoḥ āntaryam .

samprayogaḥ vā naṣṭāśvadagdharathavat .

atha vā naṣṭāśvadagdharathavat samprayogaḥ bhavati .

tat yathā : tava aśvaḥ naṣṭaḥ mama api rathaḥ dagdhaḥ .

ubhau samprayujyāvahai iti .

evam iha api : tava api antaratamā prakṛtiḥ na asti mama api antaratamaḥ ādeśaḥ na asti .

astu nau samprayogaḥ iti .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

cetanāvatsu arthāt prakaraṇāt vā loke samprayogaḥ bhavati .

varṇāḥ ca punaḥ acetanāḥ .

tatra kiṅkṛtaḥ samprayogaḥ .

yadi api varṇāḥ acetanāḥ yaḥ tu asau prayuṅkte saḥ cetanāvān .

ejavarṇayoḥ ādeśe avarṇam sthāninaḥ avarṇapradhānatvāt .

ejavarṇayoḥ ādeśe avarṇam prāpnoti :khaṭvā elakā , mālā aupagavaḥ .

kim kāraṇam .

sthāninaḥ avarṇapradhānatvāt .

sthānī hi atra avarṇapradhānaḥ .

siddham tu ubhayāntaryāt .

siddham etat .

katham .

ubhayoḥ yaḥ antaratamaḥ tena bhavitavyam .

na ca avarṇam ubhayoḥ antaratamam .