Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.41
avyayī-bhāvaś ca
Aṣṭādhyāyī 1.1.41
Vṛtti Patañjali

avyayībhāvasya avyayatve prayojanam lugmukhsvaropacārāḥ .

avyayībhāvasya avyayatve prayojanam kim .

lugmukhsvaropacārāḥ .

luk : upāgni pratyagni .

avyayāt iti luk siddhaḥ bhavati .

mukhasvaraḥ .

upāgnimukhaḥ , pratyagnimukhaḥ .

na avyayadikśabdgomahatsthūlapṛthuvatsebhyaḥ iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati .

upacāraḥ : upapayaḥkāraḥ , upapayaḥkāmaḥ iti .

ataḥ kṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣu anavyayasya iti pratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati .

kim punaḥ idam parigaṇanam āhosvit udāharaṇamātram .

parigaṇanam iti āha .

api khalu api āhuḥ .

yat anyat avyayībhāvasya avyayakṛtam prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti .

kim punaḥ tat .

parāṅgavadbhāvaḥ .

parāṅgavadbhāve avyayapratiṣedhaḥ coditaḥ uccaiḥ adhīyāna nīcaiḥ adhīyāna iti evamartham .

saḥ iha api prāpnoti : upāgni adhīyāna pratyagni adhīyāna .

akaci avyayagrahaṇam kriyate uccakaiḥ , nīcakaiḥ iti evamartham .

tat iha api prāpnoti : upāgnikam , pratyagnikam iti .

mumi avyayapratiṣedhaḥ ucyate doṣāmanyam ahaḥ , divāmanyā rātriḥ iti evamartham .

saḥ iha api prāpnoti : aupakumbhammanyaḥ , upamaṇikammanyaḥ .

asya cvau avyayapratiṣedhaḥ ucyate doṣābhūtam ahaḥ , divābhūtā rātriḥ iti evamartham .

saḥ iha api prāpnoti : upakumbhībhūtam upamaṇikībhūtam .

yadi parigaṇanam kriyate na arthaḥ avyayībhāvasya avyayasañjñayā .

katham yāni avyayībhāvasya avyayatve prayojanāni .

na etāni santi .

yat tāvat ucyate luk iti : ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati avyayībhāvāt luk iti yad ayam na avyayībhāvāt ataḥ iti pratiṣedham śāsti .

upacāraḥ : anuttarapadasthasya iti vartate .

tatra mukhasvaraḥ ekaḥ prayojayati .

na ca ekam prayojanam yogārambham prayojayati .

yadi etāvat prayojanam syāt tatra eva ayam brūyāt nāvyayāt avyayībhāvāt ca iti .