kṛt mejantaḥ ca anikārokāraprakṛtiḥ .
kṛt mejantaḥ ca anikārokāraprakṛtiḥ iti vaktavyam .
iha mā bhūt : ādhaye , ādheḥ , cikīrṣave , cikīrṣoḥ iti .
ananyaprakṛtiḥ iti vā .
atha vā ananyaprakṛtiḥ kṛt avyayasañjñaḥ bhavati iti vaktavyam .
kim punaḥ atra jyāyaḥ .
ananyaprakṛtivacanam eva jyāyaḥ .
idam api siddham bhavati : kumbhakārebhyaḥ , nagarakārebhyaḥ iti .
tat tarhi vaktavyam .
na vā sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya .
na vā vaktavyam .
kim kāraṇam .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti eṣā paribhāṣā kartavyā .
kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ eṣā vā paribhāṣā kriyeta ananyaprakṛtiḥ iti vā ucyeta .
avaśyam eṣā paribhāṣā kartavyā .
bahūni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni .
kāni punaḥ tāni .
prayojanam hrasvatam tugvidheḥ grāmaṇikulam .
grāmaṇikulam , senānikulam iti atra hrasvatve kṛte hrasvasya piti kṛti tuk bhavati iti tuk prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
na etat asti prayojanam .
bahiraṅgam hrasvatvam .
antaraṅgaḥ tuk .
asiddham bahiraṅgam antaraṅge .
nalopaḥ vṛtrahabhiḥ .
vṛtrhabhiḥ , bhrūṇhabhiḥ iti atra nalope kṛte hrasvasya piti kṛti tuk bhavati iti tuk prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
etat api na asti prayojanam .
asiddhaḥ nalopaḥ .
tasya asiddhatvāt na bhaviṣyati .
udupadhatvam akittvasya nikucite .
udupadhatvam akittvasya animittam .
kva .
nikucite .
nikucitaḥ iti atra nalope kṛte udupadhāt bhāvādikarmaṇoḥ anyatarasyām iti akittvam prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
etat api na asti prayojanam .
astu atra akittvam .
na dhātulope ārdhadhātuke iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .
nābhāvaḥ yañi dīrghatvasya amunā .
nābhāvaḥ yañi dīrghatvasya asnimittam .
kva .
amunā .
nābhāve kṛte ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iti dīrghatvam prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
etat api na asti prayojanam .
vakṣyati etat : na mu ṭādeśe iti .
āttvam kittvasya upādāsta .
āttvam kittvasya animittam .
kva .
upādāsta asya svaraḥ śikṣakasya iti .
āttve kṛte sthāghvoḥ it ca iti ittvam prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
etat api na asti prayojanam .
uktam etat : dīṅaḥ pratiṣedhaḥ sthāghvoḥ ittve iti .
tisṛcatasṛtvam ṅībvidheḥ .
tisṛcatasṛtvam ṅībvidheḥ animittam .
tisraḥ tiṣṭhanti catasraḥ tiṣṭhanti .
tisṛcatasṛbhāve kṛte ṛnnebhyaḥ ṅīp iti ṅīp prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
etat api na asti prayojanam .
ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na tisṛcatasṛbhāve kṛte ṅīp bhavati iti yat ayam na tisṛcatasṛ iti nāmi dīrghatvapratiṣedham śāsti .
imāni tarhi prayojanāni : śatāni sahasrāṇi .
numi kṛte ṣṇāntā ṣaṭ it ṣaṭsañjñā prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
śakaṭau paddhatau .
attve kṛte ataḥ iti ṭāp prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
iyeṣa , uvoṣa .
guṇe kṛte ijādeḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti ām prāpnoti .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti na doṣaḥ bhavati .
tasya doṣaḥ varṇāśrayaḥ pratyayaḥ varṇavicālasya .
tasya etasya lakṣaṇasya doṣaḥ varṇāśrayaḥ pratyayaḥ varṇavicālasya animittam syāt .
kva .
ata iñ : dākṣiḥ , plākṣiḥ .
na pratyayaḥ sannipātalakṣaṇaḥ .
aṅgasañjñā tarhi animittam syāt .
āttvam pugvidheḥ krāpayati .
āttvam pugvidheḥ animittam syāt .
kva .
krāpayati iti .
pug hrasvatvasya adīdapat .
puk hrasvatvasya animittam syāt .
kva .
adīdapat iti .
tyadādyakāraḥ ṭābvidheḥ .
tyadādyakāraḥ ṭābvidheḥ animittam syāt .
kva .
yā sā .
iḍvidhiḥ ākāralopasya papivān .
iḍvidhiḥ ākāralopasya animittam syāt .
kva .
papivān tasthivān iti .
matubvibhaktyudāttatvam pūrvanighātasya .
matubvibhaktyudāttatvam pūrvanighātasya animittam syāt .
kva .
agnimān vāyumān paramavācā paramavāce .
nadīhrasvratvam sambuddhilopasya .
nadīhrasvratvam sambuddhilopasya animittam syāt .
kva .
nadi kumāri kiśori brāhmaṇi brahmabandhu .
hrasvatve kṛte eṅhrasvāt sambuddheḥ iti lopaḥ na prāpnoti .
mā bhūt evam .
ṅyantāt iti evam bhaviṣyati .
na sidhyati .
dīrghāt iti ucyate .
hrasvāntāt ca na prāpnoti .
idam iha sampradhāryam : hrasvatvam kriyatām sambuddhilopaḥ iti kim atra kartavyam .
paratvāt hrasvatvam .
nityaḥ sambuddhilopaḥ .
kṛte api hrasvatve prāpnoti akṛte api .
anityaḥ sambuddhilopaḥ .
na hi kṛte hrasvatve prāpnoti .
kim kāraṇam .
sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti .
ete doṣāḥ samāḥ bhūyāṃsaḥ vā .
tasmāt na arthaḥ anayā paribhāṣayā .
na hi doṣāḥ santi iti paribhāṣā na kartavyā lakṣaṇam vā na praṇeyam .
na hi bhikṣukāḥ santi iti sthālyaḥ na adhiśrīyante na ca mṛgāḥ santi iti yavāḥ na upyante .
doṣāḥ khalu api sākalyena parigaṇitāḥ prayojanānām udāharaṇamātram .
kutaḥ etat .
na hi doṣāṇām lakṣaṇam asti .
tasmāt yāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni tadartham eṣā paribhāṣā kartavyā pratividheyam ca doṣeṣu .