saṅkhyāsañjñāyām saṅkhyāgrahaṇam .
saṅkhyāsañjñāyām saṅkhyāgrahaṇam kartavyam .
bahugaṇvatuḍatayaḥ saṅkhyāsañjñāḥ bhavanti .
saṅkhyā ca saṅkhyāsañjñā bhavati iti vaktavvyam .
kim prayojanam .
saṅkhyāsampratyayārtham .
ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyā iti eṣaḥ sampratyayaḥ yathā syāt .
nanu ca ekādikā saṅkhyā loke saṅkhyā iti pratītā .
tena asyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyāsampratyayaḥ bhaviṣyati .
evam api kartavyam .
itarathā hi asampratyayaḥ akṛtrimatvāt yathā loke .
akriyamāṇe hi saṅkhyāgrahaṇe ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyā iti sampratyayaḥ na syāt .
kim kāraṇam .
akṛtrimatvāt .
bahvādīnām kṛtrimā sañjñā .
kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasampratyayaḥ bhavati yathā loke .
tat yathā loke gopālakam ānaya kaṭajakam ānaya iti yasya eṣā sañjñā bhavati saḥ ānīyate na yaḥ gāḥ pālayati yaḥ vā kaṭe jātaḥ .
yadi tarhi kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ iti atra api prasajyeta .
paurṇamāsyāgrahāyaṇīgrahaṇasāmarthyāt na bhaviṣyati .
tadviśeṣebhyaḥ tarhi prāpnoti : gaṅgā yamunā iti .
evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na tadviśeṣebhyaḥ bhavati iti yat ayam vipāṭśabdam śaratprabhṛtiṣu paṭhati .
iha tarhi prāpnoti : nadībhiḥ ca iti .
bahuvacananirdeśāt na bhaviṣyati .
svarūpavidhiḥ tarhi prāpnoti .
bahuvacananirdeśāt eva na bhaviṣyati .
evam na ca idam akṛtam bhavati kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ iti na ca kaḥ cit doṣaḥ .
uttarārtham ca .
uttarārtham ca saṅkhyāgrahaṇam kartavyam .
ṣṇāntā ṣaṭ .
ṣakāranakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ ṣaṭsañjñā yathā syāt .
iha mā bhūt : pāmānaḥ , vipruṣaḥ iti .
ihārthena tāvat na arthaḥ saṅkhyāgrahaṇena .
nanu ca uktam itarathā hi asampratyayaḥ akṛtrimatvāt yathā loke iti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
arthāt prakaraṇāt vā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati .
arthaḥ vā asya evaṃsaṅjñakena bhavati prakṛtam vā tatra bhavati idam evaṃsaṅjñakena kartavyam iti. ātaḥ ca arthāt prakaraṇāt vā .
aṅga hi bhavān grāmyam pāṃsurapādam aprakaraṇajñam āgatam bravītu gopālakam ānaya kaṭajakam ānaya iti .
ubhayagatiḥ tasya bhavati sādhīyaḥ vā yaṣṭihastam gamiṣyati .
yathā eva tarhi arthāt prakaraṇāt vā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati evam iha api prāpnoti .
jānāti hi asau bahvādīnām iyam sañjñā kṛtā iti .
na yathā loke tathā vyākaraṇe .
ubhayagatiḥ punaḥ iha bhavati .
anyatra api na avaśyam iha eva .
tat yathā : kartuḥ īpsitatamam karma iti kṛtrimā sañjñā .
karmapradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati .
karmaṇi dvitīyā iti kṛtrimasya grahaṇam kartari karmavyatihāre iti akṛtrimasya .
tathā sādhakatamam karaṇam iti kṛtrimā karaṇasañjñā .
karaṇapradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati .
kartṛkaraṇayoḥ tṛtīyā iti kṛtrimasya grahaṇam śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe iti akṛtrimasya .
tathā ādhāraḥ adhikaraṇam iti kṛtrimā adhikaraṇasañjñā .
adhikaraṇepradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati .
saptamī adhikaraṇe ca iti kṛtrimasya grahaṇam vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti akṛtrimasya .
atha vā na idam sañjñākaraṇam .
tadvadatideśaḥ ayam : bahugaṇavatuḍatayaḥ saṅkhyāvat bhavanti iti .
saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ .
na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate .
antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate .
tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ .
abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha .
te manyāmahe : brahmadattavat ayam bhavati iti .
evam iha api asaṅkhyām saṅkhyā iti āha .
saṅkhyāvat iti gamyate .
atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyāsampratyayaḥ iti yat ayam saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kan iti tiśadantāyāḥ pratiṣedham śāsti .
katham kṛtvā jñāpakam .
na hi kṛtrimā tyantā śadantā vā saṅkhyā asti .
nanu ca iyam asti ḍatiḥ .
yat tarhi śadantāyāḥ pratiṣedham śāsti .
yat ca api tyantāyāḥ pratiṣedham śāsti .
nanu ca uktam ḍatyartham etat syāt iti .
arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti arthavataḥ tiśabdasya grahaṇam .
na ca ḍateḥ tiśabdaḥ arthavān. atha vā mahatī iyam sañjñā kriyate .
sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .
kutaḥ etat .
laghvartham hi sañjñākaraṇam .
tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yatha vijñāyeta .
saṅkhyāyate anayā saṅkhyā iti .
ekādikayā ca api saṅkhyāyate .
uttarārthena ca api na arthaḥ saṅkhyāgrahaṇena .
idam prakṛtam anuvartiṣyate .
idam vai sañjñārtham uttaratra ca sañjñiviśeṣaṇārthaḥ .
na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati .
na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .
na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati .
yat tāvat ucyate na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati iti anyārtham api prakṛtam anyārtham bhavati .
tat yathā : śālyartham kulyāḥ praṇīyante tābhyaḥ ca pāṇīyam pīyate upaśpṛśyate ca śālayaḥ ca bhāvyante .
yad api ucyate na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .
na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati iti .
bhavet dravyeṣu etat evam syāt .
śabdaḥ tu khalu yena yena viśeṣeṇa abhisambadhyate tasya tasya viśeṣakaḥ bhavati .
atha vā sāpekṣaḥ ayam nirdeśaḥ kriyate na ca anyat kim cit apekṣyam asti .
te saṅkhyām eva apekṣiṣyāmahe .