Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.23.1
bahu-gaṇa-vatu-ḍati saṅkhyā
Aṣṭādhyāyī 1.1.23
Vṛtti Patañjali

saṅkhyāsañjñāyām saṅkhyāgrahaṇam .

saṅkhyāsañjñāyām saṅkhyāgrahaṇam kartavyam .

bahugaṇvatuḍatayaḥ saṅkhyāsañjñāḥ bhavanti .

saṅkhyā ca saṅkhyāsañjñā bhavati iti vaktavvyam .

kim prayojanam .

saṅkhyāsampratyayārtham .

ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyā iti eṣaḥ sampratyayaḥ yathā syāt .

nanu ca ekādikā saṅkhyā loke saṅkhyā iti pratītā .

tena asyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyāsampratyayaḥ bhaviṣyati .

evam api kartavyam .

itarathā hi asampratyayaḥ akṛtrimatvāt yathā loke .

akriyamāṇe hi saṅkhyāgrahaṇe ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyā iti sampratyayaḥ na syāt .

kim kāraṇam .

akṛtrimatvāt .

bahvādīnām kṛtrimā sañjñā .

kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasampratyayaḥ bhavati yathā loke .

tat yathā loke gopālakam ānaya kaṭajakam ānaya iti yasya eṣā sañjñā bhavati saḥ ānīyate na yaḥ gāḥ pālayati yaḥ vā kaṭe jātaḥ .

yadi tarhi kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ iti atra api prasajyeta .

paurṇamāsyāgrahāyaṇīgrahaṇasāmarthyāt na bhaviṣyati .

tadviśeṣebhyaḥ tarhi prāpnoti : gaṅgā yamunā iti .

evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na tadviśeṣebhyaḥ bhavati iti yat ayam vipāṭśabdam śaratprabhṛtiṣu paṭhati .

iha tarhi prāpnoti : nadībhiḥ ca iti .

bahuvacananirdeśāt na bhaviṣyati .

svarūpavidhiḥ tarhi prāpnoti .

bahuvacananirdeśāt eva na bhaviṣyati .

evam na ca idam akṛtam bhavati kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ iti na ca kaḥ cit doṣaḥ .

uttarārtham ca .

uttarārtham ca saṅkhyāgrahaṇam kartavyam .

ṣṇāntā ṣaṭ .

ṣakāranakārāntāyāḥ saṅkhyāyāḥ ṣaṭsañjñā yathā syāt .

iha mā bhūt : pāmānaḥ , vipruṣaḥ iti .

ihārthena tāvat na arthaḥ saṅkhyāgrahaṇena .

nanu ca uktam itarathā hi asampratyayaḥ akṛtrimatvāt yathā loke iti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

arthāt prakaraṇāt vā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati .

arthaḥ vā asya evaṃsaṅjñakena bhavati prakṛtam vā tatra bhavati idam evaṃsaṅjñakena kartavyam iti. ātaḥ ca arthāt prakaraṇāt vā .

aṅga hi bhavān grāmyam pāṃsurapādam aprakaraṇajñam āgatam bravītu gopālakam ānaya kaṭajakam ānaya iti .

ubhayagatiḥ tasya bhavati sādhīyaḥ vā yaṣṭihastam gamiṣyati .

yathā eva tarhi arthāt prakaraṇāt vā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime sampratyayaḥ bhavati evam iha api prāpnoti .

jānāti hi asau bahvādīnām iyam sañjñā kṛtā iti .

na yathā loke tathā vyākaraṇe .

ubhayagatiḥ punaḥ iha bhavati .

anyatra api na avaśyam iha eva .

tat yathā : kartuḥ īpsitatamam karma iti kṛtrimā sañjñā .

karmapradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati .

karmaṇi dvitīyā iti kṛtrimasya grahaṇam kartari karmavyatihāre iti akṛtrimasya .

tathā sādhakatamam karaṇam iti kṛtrimā karaṇasañjñā .

karaṇapradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati .

kartṛkaraṇayoḥ tṛtīyā iti kṛtrimasya grahaṇam śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe iti akṛtrimasya .

tathā ādhāraḥ adhikaraṇam iti kṛtrimā adhikaraṇasañjñā .

adhikaraṇepradeśeṣu ca ubhayagatiḥ bhavati .

saptamī adhikaraṇe ca iti kṛtrimasya grahaṇam vipratiṣiddham ca anadhikaraṇavāci iti akṛtrimasya .

atha vā na idam sañjñākaraṇam .

tadvadatideśaḥ ayam : bahugaṇavatuḍatayaḥ saṅkhyāvat bhavanti iti .

saḥ tarhi vatinirdeśaḥ kartavyaḥ .

na hi antareṇa vatim atideśaḥ gamyate .

antareṇa api vatim atideśaḥ gamyate .

tat yathā : eṣaḥ brahmadattaḥ .

abrahmadattam brahmadattaḥ iti āha .

te manyāmahe : brahmadattavat ayam bhavati iti .

evam iha api asaṅkhyām saṅkhyā iti āha .

saṅkhyāvat iti gamyate .

atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati ekādikāyāḥ saṅkhyāyāḥ saṅkhyāpradeśeṣu saṅkhyāsampratyayaḥ iti yat ayam saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kan iti tiśadantāyāḥ pratiṣedham śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

na hi kṛtrimā tyantā śadantā vā saṅkhyā asti .

nanu ca iyam asti ḍatiḥ .

yat tarhi śadantāyāḥ pratiṣedham śāsti .

yat ca api tyantāyāḥ pratiṣedham śāsti .

nanu ca uktam ḍatyartham etat syāt iti .

arthavadgrahaṇe na anarthakasya iti arthavataḥ tiśabdasya grahaṇam .

na ca ḍateḥ tiśabdaḥ arthavān. atha vā mahatī iyam sañjñā kriyate .

sañjñā ca nāma yataḥ na laghīyaḥ .

kutaḥ etat .

laghvartham hi sañjñākaraṇam .

tatra mahatyāḥ sañjñāyāḥ karaṇe etat prayojanam anvarthasañjñā yatha vijñāyeta .

saṅkhyāyate anayā saṅkhyā iti .

ekādikayā ca api saṅkhyāyate .

uttarārthena ca api na arthaḥ saṅkhyāgrahaṇena .

idam prakṛtam anuvartiṣyate .

idam vai sañjñārtham uttaratra ca sañjñiviśeṣaṇārthaḥ .

na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati .

na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .

na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati .

yat tāvat ucyate na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati iti anyārtham api prakṛtam anyārtham bhavati .

tat yathā : śālyartham kulyāḥ praṇīyante tābhyaḥ ca pāṇīyam pīyate upaśpṛśyate ca śālayaḥ ca bhāvyante .

yad api ucyate na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati .

na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati iti .

bhavet dravyeṣu etat evam syāt .

śabdaḥ tu khalu yena yena viśeṣeṇa abhisambadhyate tasya tasya viśeṣakaḥ bhavati .

atha vā sāpekṣaḥ ayam nirdeśaḥ kriyate na ca anyat kim cit apekṣyam asti .

te saṅkhyām eva apekṣiṣyāmahe .