Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.21.1
ādyantavad ekasmin
Aṣṭādhyāyī 1.1.21
Vṛtti Patañjali

kimartham idam ucyate .

sati anyasmin ādyantavadbhāvāt ekasmin ādyantavadvacanam .

sati anyasmin yasmāt pūrvam na asti param asti saḥ ādiḥ iti ucyate .

sati anyasmin yasmāt param na asti pūrvam asti saḥ antaḥ iti ucyate .

sati anyasmin ādyantavadbhāvāt etasmāt kāraṇāt ekasmin ādyantāpadiṣṭāni kāryāṇi na sidhyanti .

iṣyante ca syuḥ iti .

tāni antareṇa yatnam na sidhyanti iti ekasmin ādyantavadvacanam .

evamartham idam ucyate .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

tatra vyapadeśivadvacanam .

tatra vyapadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ .

vyapadeśivat ekasmin kāryam bhavati iti vaktavyam .

kim prayojanam .

ekācaḥ dve prathamārtham .

vakṣyati ekācaḥ dve prathamasya iti bahuvrīhinirdeśaḥ iti .

tasmin kriyamāṇe iha eva : syāt papāca papāṭha .

iyāya , āra iti atra na syāt .

vyapdeśivat ekasmin kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati .

ṣatve ca ādeśasampratyayārtham .

vakṣyati ādeśapratyayayoḥ iti avayavaṣaṣṭhī eva iti .

etasmin kriyamāṇe iha eva syāt : kariṣyati hariṣyati .

iha na syāt : indraḥ mā vakṣat , saḥ devan yakṣat .

vyapdeśivat ekasmin kāryam bhavati iti atra api siddham bhavati .

saḥ tarhi vyapadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ .

na vaktavyaḥ .

avacanāt lokavijñānāt siddham .

antareṇa eva vacanam lokavijñānāt siddham etat .

tat yathā : loke śālāsamudāyaḥ grāmaḥ iti ucyate .

bhavati ca etat ekasmin api ekaśālaḥ grāmaḥ iti .

viṣamaḥ upanyāsaḥ .

grāmaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ .

asti eva śālāsamudāye vartate .

tat yathā grāmaḥ dagdhaḥ iti .

asti vāṭaparikṣepe vartate .

tat yathā grāmam praviṣṭaḥ .

asti manuṣyeṣu vartate .

tat yathā .

grāmaḥ gataḥ , grāmaḥ āgataḥ iti .

asti sāraṇyake sasīmake sasthaṇḍilake vartate .

tat yathā grāmaḥ labdhaḥ iti .

tat yaḥ sāraṇyake sasīmake sasthaṇḍilake vartate tam abhisamīkṣya etat prayujyate : ekaśālaḥ grāmaḥ iti .

yathā tarhi varṇasamudāyaḥ padam padasamudāyaḥ ṛk ṛksamudāyaḥ sūktam iti ucyate .

bhavati ca etat ekasmin api ekavarṇam padam ekapadā ṛk ekarcam sūktam iti .

atra api arthena yuktaḥ vyapadeśaḥ .

padam nāma arthaḥ sūktam nama arthaḥ .

yathā tarhi bahuṣu putreṣu etat upapannam : bhavati ayam me jyeṣṭhaḥ ayam eva me madhyamaḥ ayam eva me kanīyān iti .

bhavati ca etat ekasmin api ayam eva me jyeṣṭhaḥ ayam me madhyamaḥ ayam me kanīyān iti .

tathā asūtāyām asoṣyamāṇāyām ca bhavati prathamagarbheṇa hatā iti .

tathā anetya anājigamiṣuḥ āha idam me prathamam āgamanam iti .

ādyantavadbhāvaḥ ca śakyaḥ avaktum .

katham .

apūrvānuttaralakṣaṇatvāt ādyantayoḥ siddham ekasmin .

apūrvalakṣaṇaḥ ādiḥ anuttaralakṣaṇaḥ antaḥ .

etat ca ekasmin api bhavati .

apūrvānuttaralakṣaṇatvāt etasmāt kāraṇāt ekasmin api ādyantāpadiṣṭani kāryāṇi bhaviṣyanti .

na arthaḥ ādyantavadbhāvena .

gonardīyaḥ tu āha satyam etat sati tu anyasmin iti .