Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.11.1
īd-ūd-ed-dvivacanaṃ pragṛhyam
Aṣṭādhyāyī 1.1.11
Vṛtti Patañjali

kimartham īdādīnām taparāṇām pragṛhyasañjñā ucyate .

taparaḥ tatkālasya iti tatkālānām savarṇānām grahaṇam yathā syāt .

keṣām .

udāttānudāttasvaritānām .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

plutānām tu pragṛhyasañjñā na prāpnoti .

kim kāraṇam .

atatkālatvāt .

na hi plutāḥ tatkālāḥ .

asiddhaḥ plutaḥ .

tasyāsiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti .

siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu .

katham jñāyate siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu iti .

yat ayam plutapragṛhyāḥ aci iti plutasya prakṛtibhāvam śāsti .

katham kṛtvā jñāpakam .

sataḥ hi kāryiṇaḥ kāryeṇa bhavitavyam .

kim etasya jñāpane prayojanam .

aplutāt aplute iti etat na vaktavyam bhavati .

kim ataḥ yat siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu .

sañjñāvidhau asiddhaḥ .

tasya asiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti .

sañjñāvidhau ca siddhaḥ .

katham .

kāryakālam sañjñāparibhāṣam .

yatra kāryam tatra upasthitam draṣṭavyam .

pragṛhyaḥ prakṛtyā iti upasthitam idam bhavati īdūdet dvivacanam pragṛhyam iti .

kim punaḥ plutasya pragṛhyasañjñāvacane prayojanam .

pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ yathā syāt .

mā bhūt evam .

plutaḥ prakṛtyā iti evam bhaviṣyati .

na evam śakyam .

upasthite hi doṣaḥ syāt .

aplutavat upasthithe iti atra paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : vadvacanam plutakāryapratiṣedhārtham , plutapratiṣedhe hi pragṛhyplutapratiṣedhaprasaṅgaḥ anyena vihitatvāt iti .

tasmāt plutasya pragṛhyasañjñā eṣitavyā pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ yathā syāt .

yadi punaḥ dīrghāṇām ataparāṇām pragṛhyasañjñā ucyeta .

evam api ekāraḥ eva ekaḥ savarṇān gṛhṇīyāt .

īkārokārau na gṛhṇīyātām .

kim kāraṇam .

anaṇtvāt .

yadi punaḥ hrasvānām ataparāṇām pragṛhyasañjñā ucyeta .

na evam śakyam .

iha api prasajyeta : akurvahi , atra akurvahi atra iti .

tasmāt dīrghāṇām eva taparāṇām pragṛhyasañjñā vaktavyā .

dīrghāṇām ca ucyamānā plutānām na prāpnoti .

evam tarhi kim naḥ etena yatnena yat siddhaḥ plutaḥ svarasandhiṣu iti .

asiddhaḥ plutaḥ .

tasya asiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti iti .

katham yat tat jñāpakam uktam plutapragṛhyāḥ aci iti. plutabhāvī prakṛtyā iti evam etat vijñāyate .

katham yat tat prayojanam uktam .

kriyate tat nyāse eva aplutāt aplute iti .

evam api yat siddhe pragṛhyakāryam tat plutasya na prāpnoti .

aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti .

evam tarhi kim naḥ etena kāryakālam sañjñāparibhāṣam iti .

yathoddeśam eva sañjñāparibhāṣam .

tatra ca asau asiddhaḥ .

tasyāsiddhatvāt tatkālāḥ eva bhavanti .