Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.9.4
tulya-āsya-prayarnaṃ savarṇam
Aṣṭādhyāyī 1.1.9
Vṛtti Patañjali

ṛkāraḷkārayoḥ savarṇavidhiḥ .

ṛkāraḷkārayoḥ savarṇasañjñā vidheyā .

hotṛ , ḷkāraḥ , hotṝḷkāraḥ .

kim prayojanam .

akaḥ savarṇe dīrghaḥ iti dīrghatvam yathā syāt .

na etat asti prayojanam .

vakṣyati etat .

savarṇadīrghatve ṛti , rṛvāvacanam ḷti , lḷvāvacanam iti .

tat savarṇe yathā syāt .

iha mā bhūt : dadhi , ḷkāraḥ , madhu , ḷkāraḥ iti .

yat etat savarṇadīrghatve ṛti iti etat ṛtaḥ iti vakṣyāmi .

tataḥ ḷti .

ḷti ca vā lḷ bhavati .

ṛtaḥ iti eva .

tat na vaktavyam bhavati .

avaśyam tat vaktavyam .

ūkālaḥ ac hrasvardīrghaplutasañjñaḥ bhavati iti ucyate .

na ca rṛkāraḥ lḷkāraḥ vā ac asti .

rṛkārasya , lḷkārasya ca actvam vakṣyāmi .

tat ca avaśyam vaktavyam plutaḥ yathā syāt : hotṛ , ṛkāraḥ hotṝkāraḥ , hotṛ3kāraḥ , hotṛ , ḷkāraḥ , hotḷkāraḥ , hotḷ3kāraḥ .

kim punaḥ atra jyāyaḥ .

savarṇasañjñāvacanam eva jyāyaḥ .

dīrghatvam ca eva hi siddham bhavati. api ca ṛkāragrahaṇe ḷkāragrahaṇam sannihitam bhavati .

yathā iha bhavati : ṛti akaḥ: khaṭva ṛśyaḥ , māla ṛśyaḥ idam api saṅgṛhītam bahavati : khaṭva , ḷkāraḥ, māla , ḷkāraḥ iti .

vā supi āpiśaleḥ : uparkārīyati , upārkārīyati , idam api siddham bhavati : upalkārīyati, upālkārīyati iti .

yadi tarhi ṛkāragrahaṇe ḷkāragrahaṇam sannihitam bhavati uḥ aṇ raparaḥ , ḷkārasya api raparatvam prāpnoti .

ḷkārasya laparatvam vakṣyāmi .

tat ca avaśyam vaktavyam asatyām savarṇasañjñāyām vidhyartham .

tat eva satyām rephabādhanārtham bhaviṣyati .

iha tarhi raṣābhyām naḥ ṇaḥ samānapade iti ṛkāragrahaṇam coditam mātṝṇām , pitṝṇām iti evamartham .

tat iha api prāpnoti : kḷpyamānam paśya iti .

atha asatyām api savarṇasañjñāyām iha kasmāt na bhavati : prakḷpyamānam paśya iti .

cuṭutulaśarvyavāye na iti vakṣyāmi .

aparaḥ āha : tribhiḥ ca madhyamaiḥ vargaiḥ laśasaiḥ ca vyavāye na iti vakṣyāmi iti .

varṇaikadeśāḥ ca varṇagrahaṇena gṛhyante iti yaḥ asau ḷkāre lakāraḥ tadāśrayaḥ pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

yadi evam na arthaḥ raṣābhyām ṇatve ṛkāragrahaṇena .

varṇaikadeśāḥ ca varṇagrahaṇena gṛhyante iti yaḥ asau ṛkāre rephaḥ tadāśrayam ṇatvam bhaviṣyati .