ṛkāraḷkārayoḥ savarṇavidhiḥ .
ṛkāraḷkārayoḥ savarṇasañjñā vidheyā .
hotṛ , ḷkāraḥ , hotṝḷkāraḥ .
kim prayojanam .
akaḥ savarṇe dīrghaḥ iti dīrghatvam yathā syāt .
na etat asti prayojanam .
vakṣyati etat .
savarṇadīrghatve ṛti , rṛvāvacanam ḷti , lḷvāvacanam iti .
tat savarṇe yathā syāt .
iha mā bhūt : dadhi , ḷkāraḥ , madhu , ḷkāraḥ iti .
yat etat savarṇadīrghatve ṛti iti etat ṛtaḥ iti vakṣyāmi .
tataḥ ḷti .
ḷti ca vā lḷ bhavati .
ṛtaḥ iti eva .
tat na vaktavyam bhavati .
avaśyam tat vaktavyam .
ūkālaḥ ac hrasvardīrghaplutasañjñaḥ bhavati iti ucyate .
na ca rṛkāraḥ lḷkāraḥ vā ac asti .
rṛkārasya , lḷkārasya ca actvam vakṣyāmi .
tat ca avaśyam vaktavyam plutaḥ yathā syāt : hotṛ , ṛkāraḥ hotṝkāraḥ , hotṛ3kāraḥ , hotṛ , ḷkāraḥ , hotḷkāraḥ , hotḷ3kāraḥ .
kim punaḥ atra jyāyaḥ .
savarṇasañjñāvacanam eva jyāyaḥ .
dīrghatvam ca eva hi siddham bhavati. api ca ṛkāragrahaṇe ḷkāragrahaṇam sannihitam bhavati .
yathā iha bhavati : ṛti akaḥ: khaṭva ṛśyaḥ , māla ṛśyaḥ idam api saṅgṛhītam bahavati : khaṭva , ḷkāraḥ, māla , ḷkāraḥ iti .
vā supi āpiśaleḥ : uparkārīyati , upārkārīyati , idam api siddham bhavati : upalkārīyati, upālkārīyati iti .
yadi tarhi ṛkāragrahaṇe ḷkāragrahaṇam sannihitam bhavati uḥ aṇ raparaḥ , ḷkārasya api raparatvam prāpnoti .
ḷkārasya laparatvam vakṣyāmi .
tat ca avaśyam vaktavyam asatyām savarṇasañjñāyām vidhyartham .
tat eva satyām rephabādhanārtham bhaviṣyati .
iha tarhi raṣābhyām naḥ ṇaḥ samānapade iti ṛkāragrahaṇam coditam mātṝṇām , pitṝṇām iti evamartham .
tat iha api prāpnoti : kḷpyamānam paśya iti .
atha asatyām api savarṇasañjñāyām iha kasmāt na bhavati : prakḷpyamānam paśya iti .
cuṭutulaśarvyavāye na iti vakṣyāmi .
aparaḥ āha : tribhiḥ ca madhyamaiḥ vargaiḥ laśasaiḥ ca vyavāye na iti vakṣyāmi iti .
varṇaikadeśāḥ ca varṇagrahaṇena gṛhyante iti yaḥ asau ḷkāre lakāraḥ tadāśrayaḥ pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .
yadi evam na arthaḥ raṣābhyām ṇatve ṛkāragrahaṇena .
varṇaikadeśāḥ ca varṇagrahaṇena gṛhyante iti yaḥ asau ṛkāre rephaḥ tadāśrayam ṇatvam bhaviṣyati .