Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.4.2
na dhātu-lopa ārdhadhātuke
Aṣṭādhyāyī 1.1.4
Vṛtti Patañjali

parigaṇanam kartavyam .

yaṅyakkyavalope pratiṣedhaḥ .

yaṅyakkyavalope pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

yaṅ: bebhiditā marīmṛjaḥ .

yak: kuṣubhitā magadhakaḥ .

kya: samidhitā dṛṣadakaḥ .

valope : jīradānuḥ .

kim prayojanam .

numlopasrivyanubandhalope apratiṣedhārtham .

numlope srivyanubandhalope ca pratiṣedhaḥ mā bhūt iti .

numlope: abhāji rāgaḥ upabarhaṇam .

sriveḥ : āsremāṇam .

anubandhalope : lūñ lavitā lavitum .

yadi parigaṇanam kriyate syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ iti atra api prāpnoti .

vakṣyati etat nipātanāt syadādiṣu iti .

tat tarhi parigaṇanam kartavyam .

na kartavyam .

numlope kasmāt na bhavati .

ikprakaraṇāt numlope vṛddhiḥ .

iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca eṣā iglakṣaṇā vṛddhiḥ .

yadi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ syadaḥ, praśrathaḥ, himaśrathaḥ iti atra na prāpnoti .

iha ca prāpnoti: avodaḥ, edhaḥ, odmaḥ iti .

nipātanāt syadādiṣu .

nipātanāt syadādiṣu pratiṣedhaḥ bhaviṣyati na ca bhaviṣyati .

yadi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ srivyanubandhalope katham sriveḥ āsremāṇam lūñ lavitā .

pratyayāśrayatvāt anyatra siddham .

ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ na ca eṣaḥ ārdhadhātukanimittaḥ lopaḥ .

yadi ārdhadhātukanimitte lope pratiṣedhaḥ jīradānuḥ atra na prāpnoti .

raki jyaḥ prasāraṇam .

na etat jīveḥ rūpam .

raki etat jyaḥ prasāraṇam .

yāvatā ca idānīm raki jīveḥ api siddham bhavati .

katham upabarhaṇam .

bṛhiḥ prakṛtyantaram .

katham jñāyate bṛhiḥ prakṛtyantaram iti .

aci iti hi lopaḥ ucyate anajādau api dṛśyate: nibṛhyate .

aniṭi iti ca ucyate .

iḍādau api dṛśyate: nibarhitā nibarhitum iti .

ajādau api na dṛśyate: bṛṃhayati bṛṃhakaḥ .

tasmāt na arthaḥ parigaṇanena .

yadi parigaṇanam na kriyate bhedyate chedyate atra api prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

dhātulope iti na evam vijñāyate: dhātoḥ lopaḥ dhātulopaḥ, dhātulope iti .

katham tarhi .

dhātoḥ lopaḥ asmin tat idam dhātulopam, dhātulope iti .

tasmāt iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ .

yadi tarhi iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ pāpacakaḥ, pāpaṭhakaḥ, magadhakaḥ, dṛṣadakaḥ atra na prāpnoti .

allopasya sthānivatvāt .

akāralope kṛte tasya sthānivatvāt guṇavṛddhī na bhaviṣyataḥ .