atha vṛddhigrahaṇam kimartham .
kim viśeṣeṇa vṛddhigrahaṇam codyate na punaḥ guṇagrahaṇam api .
yadi kim cit guṇagrahaṇasya prayojanam asti vṛddhigrahaṇasya api tat bhavitum arhati .
kaḥ vā viśeṣaḥ .
ayam asti viśeṣaḥ .
guṇavidhau na kva cit sthānī nirdiśyate .
tatra avaśyam sthāninirdeśārtham guṇagrahaṇam kartavyam .
vṛddhividhau punaḥ sarvatra eva sthānī nirdiśyate .
acaḥ ñṇiti ataḥ upadhāyāḥ taddhiteṣu acām ādeḥ iti .
ataḥ uttaram paṭhati .
vṛddhigrahaṇam uttarārtham .
vṛddhigrahaṇam kriyate uttarārtham .
kṅiti iti pratiṣedham vakṣyati .
saḥ vṛddheḥ api yathā syāt .
kaḥ ca idānīm kṅitpratyayeṣu vṛddheḥ prasaṅgaḥ yāvatā ñṇiti iti ucyate .
tat ca mṛjyartham .
mṛjeḥ vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate .
sā kṅiti mā bhūt : mṛṣṭaḥ , mṛṣṭavān iti .
ihārtham ca api mṛjyartham vṛddhigrahaṇam kartavyam .
mṛjeḥ vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate .
sā ikaḥ yathā syāt .
anikāḥ mā bhūt iti .
mṛjyartham iti cet yogavibhāgāt siddham .
mṛjyartham iti cet yogavibhāgaḥ kariṣyate .
mṛjeḥ vṛddhiḥ .
tataḥ ñṇiti .
ñiti ṇiti ca vṛddhiḥ bhavati .
acaḥ iti eva .
yadi acaḥ vṛddhiḥ ucyate nyamārṭ : aṭaḥ api vṛddhiḥ prāpnoti .
aṭi ca uktam .
kim uktam. anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti .
vṛddhipratiṣedhānupapattiḥ tu ikprakaraṇāt .
vṛddheḥ tu pratiṣedhaḥ na upapadyate .
kim kāraṇam .
ikprakaraṇāt .
iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca evam sati mṛjeḥ iglakṣaṇā vṛddhiḥ bhavati .
tasmāt mṛjeḥ iglakṣaṇā vṛddhiḥ eṣitavyā .
evam tarhi iha anye vaiyākaraṇāḥ mṛjeḥ ajādau saṅkrame vibhāṣā vṛddhim ārabhante : parimṛjanti parimārjanti parimṛjantu parimārjantu parimamṛjatuḥ , parimamārjatuḥ ityādyartham .
tat iha api sādhyam .
tasmin sādhye yogavibhāgaḥ kariṣyate .
mṛjeḥ vṛddhiḥ acaḥ bhavati .
tataḥ aci kṅiti .
ajādau ca kṅiti mṛjeḥ vṛddhiḥ bhavati : parimārjanti parimārjantu .
kimartham idam .
niyamārtham : ajādau eva kṅiti na anyatra .
kva anyatra mā bhūt .
mṛṣṭaḥ , mṛṣṭavān iti .
tataḥ vā .
vā aci kṅiti mṛjeḥ vṛddhiḥ bhavati .
parimṛjanti , parimārjanti , parimamṛjatuḥ , parimamārjatuḥ iti .
ihārtham eva sijartham vṛddhigrahaṇam kartavyam .
sici vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate .
sā ikaḥ yathā syāt , anikaḥ mā bhūt iti .
kasya punaḥ anikaḥ prāpnoti .
akārasya : acikīrṣīt , ajihīrṣīt .
na etat asti .
lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati .
ākārasya tarhi prāpnoti : ayāsīt , avāsīt .
na asti atra viśeṣaḥ satyām vṛddhau asatyām vā .
sandhyakṣarasya tarhi prāpnoti .
na eva sandhyakṣaram antyam asti .
nanu ca idam asti ḍhalope kṛte udavoḍhām udavoḍham udavoḍha iti .
na etat asti .
asiddhaḥ ḍhalopaḥ .
tasya asiddhatvāt na etat antyam bhavati .
vyañjanasya tarhi prāpnoti : abhaitsīt , acchaitsīt .
halantalakṣaṇā vṛddhiḥ bādhikā bhaviṣyati .
yatra tarhi sā pratiṣidhyate : akoṣīt , amoṣīt .
sici vṛddheḥ api eṣaḥ pratiṣedhaḥ .
katham .
lakṣaṇam hi nāma dhvanati bhramati muhūrtam api na avatiṣṭhate .
atha vā sici vṛddhiḥ parasmaipadeṣu iti sici vṛddhiḥ prāpnoti .
tasyāḥ halantalakṣaṇā vṛddhiḥ bādhikā .
tasyāḥ api na iṭi iti pratiṣedhaḥ .
asti punaḥ kva cid anyatra api apavāde pratiṣiddhe utsargaḥ api na bhavati .
asti iti āha .
sujāte* aśvasūnṛte , adhvaryo* adribhiḥ sutam , śukram te* anyat iti .
pūrvarūpatve pratiṣiddhe ayādayaḥ api na bhavanti .
uttarārtham eva tarhi sijartham vṛddhigrahaṇam kartavyam .
sici vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate .
sā kṅiti mā bhūt nyanuvīt , nyadhuvīt .
na etat asti prayojanam .
antaraṅgatvāt atra uvaṅādeśe kṛte anantyatvāt vṛddhiḥ na bhaviṣyati .
yadi tarhi sici antaraṅgam bhavati , akārṣīt , ahārṣīt : guṇe kṛte raparatve ca anantyatvāt vṛddhiḥ na prāpnoti .
mā bhūt evam .
halantasya iti evam bhaviṣyati .
iha tarhi : nyastārīt , vyadārīt : guṇe raparatve ca anantyatvāt vṛddhiḥ na prāpnoti .
halantalakṣaṇāyāḥ ca na iṭi iti pratiṣedhaḥ .
mā bhūt evam .
rlāntasya iti evam bhaviṣyati .
iha tarhi : alāvīt apāvīt : guṇe kṛte avādeśe ca anantyatvāt vṛddhiḥ na prāpnoti .
halantalakṣaṇāyāḥ ca na iṭi iti pratiṣedhaḥ .
mā bhūt evam .
rlāntasya iti evam bhaviṣyati .
rlāntasya iti ucyate na ca idam rlāntam .
rlāntasya iti atra vakāraḥ api nirdiśyate .
kim vakāraḥ na śrūyate .
luptanirdiṣtaḥ vakāraḥ .
yadi evam mā bhavān mavīt : atra api prāpnoti .
avimavyoḥ iti vakṣyāmi .
tat vaktavyam .
ṇiśvibhyām tau nimātavyau .
yadi api etat ucyate atha vā etarhi ṇiśvyoḥ pratiṣedhaḥ na vaktavyaḥ bhavati .
guṇe kṛte ayādeśe ca yāntānam na iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .
evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sici antaraṅgam bhavati iti yat ayam ataḥ halādeḥ laghoḥ iti akāragrahaṇam karoti .
katham kṛtvā jñāpakam .
akāragrahaṇasya etat prayojanam iha mā bhūt : akoṣīt , amoṣīt .
yadi sici antaraṅgam syāt akāragrahaṇam anarthakam syāt .
guṇe kṛte alaghutvāt vṛddhiḥ na bhaviṣyati .
paśyati tu ācāryaḥ na sici antaraṅgam bhavati iti .
tataḥ akāragrahaṇam karoti .
na etat asti jñāpakam .
asti anyat etasya vacane prayojanam .
kim .
yatra guṇaḥ pratiṣidhyate tadartham etat syāt : nyakuṭīt , nyapuṭīt iti .
yat tarhi ṇiśvyoḥ pratiṣedham śāsti tena na iha antaraṅgam asti iti darśayati .
yat ca karoti akāragrahaṇam laghoḥ iti kṛte api .
tasmāt iglakṣaṇā vṛddhiḥ .
tasmāt iglakṣaṇā vṛddhiḥ āstheyā .