kim punaḥ ayam alontyaśeṣaḥ āhosvit alontyāpavādaḥ .
katham ca ayam taccheṣaḥ syāt katham vā tadapavādaḥ .
yadi ekam vākyam tat ca idam ca alaḥ : antyasya vidhayaḥ bhavanti ikaḥ guṇavṛddhī* alaḥ antyasya iti tataḥ ayam taccheṣaḥ .
atha nānā vākyam : alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti , ikaḥ guṇavṛddhī* antyasya ca anantyasya ca iti tataḥ ayam tadapavādaḥ .
kaḥ ca atra viśeṣaḥ .
vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam .
vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam kartavyam .
mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .
anantyatvāt hi na prāpnoti .
pugantalaghūpadhasya guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .
anantyatvāt hi na prāpnoti .
ṛccheḥ liṭi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .
anantyatvāt hi na prāpnoti .
ṛdṛsaḥ aṅi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .
anantyatvāt hi na prāpnoti .
kṣiprakṣudrayoḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .
anantyatvāt hi na prāpnoti .
sarvādeśaprasaṅgaḥ ca anigantasya .
sarvādeśaḥ ca guṇaḥ ca anigantasya prāpnoti : yātā vātā .
kim kāraṇam .
alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī ca eva hi antyam ikam upasaṅkrāntā , aṅgasya iti ca sthānaṣaṣṭhī .
tat yat idānīm anigantam aṅgam tasya guṇaḥ sarvādeśaḥ prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
yathā eva hi alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī antyam ikam upasaṅkrāntā evam aṅgasya iti api sthānaṣaṣṭhī .
tat yad idānīm anigantam aṅgam , tatra ṣaṣṭhī eva na asti kutaḥ guṇaḥ kutaḥ sarvādeśaḥ .
evam tarhi na ayam doṣasamuccayaḥ .
kim tarhi .
pūrvāpekṣaḥ ayam doṣaḥ , hyarthe ca ayam caḥ paṭhitaḥ .
midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam sarvādeśaprasaṅgaḥ hi anigantasya iti .
mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vacanāt antyasya na .
antyasya iti vacanāt ikaḥ na .
ucyate tu guṇaḥ .
saḥ sarvādeśaḥ prāpnoti .
evam sarvatra .
astu tarhi tadapavādaḥ .
igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ .
igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .
jusi guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati : ajuhavuḥ , abibhayuḥ , evam anenijuḥ , paryaviviṣuḥ , atra api prāpnoti .
sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati : kartā hartā nayati tarati bhavati , evam īhitā , īhitum iti atra api prāpnoti .
hrasvasya guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati : he agne he vāyo , evam he agnicit , he somasut iti atra api prāpnoti .
jasi guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati agnayaḥ , vāyavaḥ iti evam agnicitaḥ , somasutaḥ iti atra api prāpnoti .
ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati kartari kartārau kartāraḥ iti evam sukṛti sukṛtau sukṛtaḥ iti atra api prāpnoti .gheḥ ṅiti guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati agnaye vāyave evam agnicite somasute iti atra api prāpnoti .
oḥ guṇaḥ .
saḥ yathā iha bhavati bābhravyaḥ , māṇḍavyaḥ iti evam suśrut , sauśrutaḥ iti atra api prāpnoti .
na eṣaḥ doṣaḥ .
pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham .
pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham bhaviṣyati .
pugantalaghūpadhasya eva anantyasya na anyasya anantyasya iti .
prakṛtasya eṣaḥ niyamaḥ syāt .
kim ca prakṛtam .
sārvadhātukārdhadhātukayoḥ iti .
tena bhavet iha niyamāt na syāt īhitā , īhitum , īhitavyam iti .
hrasvādyoḥ guṇaḥ tu aniyataḥ .
saḥ anantyasya api prāpnoti .
atha api evam niyamaḥ syāt .
pugantalaghūpadhasya sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva iti .
evam api sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ aniyataḥ .
saḥ anantyasya api prāpnoti : īhitā , īhitum īhitavyam iti .
atha api ubhayataḥ niyamaḥ syāt : pugantalaghūpadhasya eva sārvadhātukārdhadhātukayoḥ , sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva pugantalaghūpadhasya iti , evam api ayam jusi guṇaḥ aniyataḥ .
saḥ anantyasya api prāpnoti : anenijuḥ , paryaviviṣuḥ iti .
evam tarhi na ayam taccheṣaḥ na api tadapavādaḥ .
anyat eva idam paribhāṣāntaram asambaddham anayā paribhāṣayā .
paribhāṣāntaram iti ca matvā kroṣṭrīyāḥ paṭhanti : niyamāt ikaḥ guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena iti .
yadi ca ayam taccheṣaḥ syāt tena eva tasya ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
atha api tadapavādaḥ utsargāpavādayoḥ api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
tatra niyamasya avakāśaḥ : rājñaḥ ka ca , rājakīyam .
ikaḥ guṇavṛddhī* iti asya avakāśaḥ : cayanam , cāyakaḥ , lavanam , lāvakaḥ iti .
iha ubhayam prāpnoti : medyati mārṣṭi iti .
ikaḥ guṇavṛddhī* iti etat bhavati vipratiṣedhena .
na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
vipratiṣedhe hi param iti ucyate , pūrvaḥ ca ayam yogaḥ paraḥ niyamaḥ .
iṣṭavācī paraśabdaḥ .
vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati .
evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
dvikāryayogaḥ hi vipratiṣedhaḥ .
na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ .
na avaśyam dvikāryayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ .
kim tarhi. asambhavaḥ api .
saḥ ca asti atra asambhavaḥ .
kaḥ asau asmbhavaḥ .
iha tāvat : vṛkṣebhyaḥ , plakṣebhyaḥ iti ekaḥ sthānī dvau ādeśau .
na ca asti sambhavaḥ yat ekasya sthāninaḥ dvau ādeśau syātām .
iha idānīm medyati medyataḥ medyanti iti dvau sthāninau ekaḥ ādeśaḥ .
na ca asti sambhavaḥ yat dvayoḥ sthāninoḥ ekaḥ ādeśaḥ syāt iti eṣaḥ asambhavaḥ .
satyam etasmin asambhave yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
dvayoḥ hi sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ vipratiṣedhaḥ bhavati .
anavakāśaḥ ca ayam yogaḥ .
nanu ca idānīm eva asya avakāśaḥ prakḷptaḥ : cayanam , cāyakaḥ , lavanam , lāvakaḥ iti .
atra api niyamaḥ prāpnoti .
yāvatā na aprāpte niyame ayam yogaḥ ārabhyate ataḥ tadapavādaḥ ayam yogaḥ bhavati .
utsargāpavādayoḥ ca ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .
atha api katham cit ikaḥ guṇavṛddhī* iti asya avakāśaḥ syāt , evam api yathā iha vipratiṣedhāt ikaḥ guṇaḥ bhavati : medyati medyataḥ medyanti , evam iha api syāt : anenijuḥ , paryaveviṣuḥ iti .
evam tarhi vṛddhiḥ bhavati guṇaḥ bhavati iti yatra brūyāt ikaḥ iti etat tatra upasthitam draṣṭavyam .
kim kṛtam bhavati .
dvitīyā ṣaṣṭhī prāduḥ bhāvyate .
tatra kāmacāraḥ : gṛhyamāṇena vā ikam viśeṣayitum ikā vā gṛhyamāṇam .
yāvatā kāmacāraḥ iha tāvat : midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu gṛhyamāṇena ikam viśeṣayiṣyāmaḥ : eteṣām yaḥ ik iti .
iha idānīm : jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu ikā gṛhyamāṇam viśeṣayiṣyāmaḥ : eteṣām guṇaḥ bhavati ikaḥ .
igantānām iti .
atha vā sarvatra eva sthānī nirdiśyate .
iha tāvat : mideḥ iti , avibhaktikaḥ nirdeśaḥ : mida , eḥ , mideḥ , mideḥ iti .
atha vā ṣaṣṭhīsamāsaḥ bhaviṣyati midaḥ iḥ , midiḥ , mideḥ iti .
pugantalaghūpadhasya iti na evam vijñāyate : pugantasya aṅgasya laghūpadhasya ca iti .
katham tarhi .
puki antaḥ pugantaḥ , laghvī upadhā laghūpadhā , pugantaḥ ca laghūpadhā ca pugantalaghūpadham pugantalaghūpadhasya iti .
avaśyam ca etat evam vijñeyam .
aṅgaviśeṣaṇe hi sati iha prasajyeta : bhinatti chinatti iti .
ṛccheḥ api praśliṣṭanirdeśaḥ ayam .
ṛcchati , ṛ , ṛ , ṝtām ṛcchatyṝtām iti .
dṛśeḥ api yogavibhāgaḥ kariṣyate .
uḥ aṅi guṇaḥ .
uḥ aṅi guṇaḥ bhavati .
tataḥ dṛśeḥ .
dṛśeḥ ca aṅi guṇaḥ bhavati .
uḥ iti eva. kṣiprakṣudrayoḥ api yaṇādiparam guṇa iti iyatā siddham .
saḥ ayam evam siddhe sati yat pūrvagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam ikaḥ yathā syāt anikaḥ mā bhūt iti .