Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 1 · Pada 1
Show
Vṛtti
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH 1.1.3.2
iko guṇa-vṛddhī
Aṣṭādhyāyī 1.1.3
Vṛtti Patañjali

kim punaḥ ayam alontyaśeṣaḥ āhosvit alontyāpavādaḥ .

katham ca ayam taccheṣaḥ syāt katham vā tadapavādaḥ .

yadi ekam vākyam tat ca idam ca alaḥ : antyasya vidhayaḥ bhavanti ikaḥ guṇavṛddhī* alaḥ antyasya iti tataḥ ayam taccheṣaḥ .

atha nānā vākyam : alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti , ikaḥ guṇavṛddhī* antyasya ca anantyasya ca iti tataḥ ayam tadapavādaḥ .

kaḥ ca atra viśeṣaḥ .

vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam .

vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam kartavyam .

mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .

anantyatvāt hi na prāpnoti .

pugantalaghūpadhasya guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .

anantyatvāt hi na prāpnoti .

ṛccheḥ liṭi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .

anantyatvāt hi na prāpnoti .

ṛdṛsaḥ aṅi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .

anantyatvāt hi na prāpnoti .

kṣiprakṣudrayoḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam .

anantyatvāt hi na prāpnoti .

sarvādeśaprasaṅgaḥ ca anigantasya .

sarvādeśaḥ ca guṇaḥ ca anigantasya prāpnoti : yātā vātā .

kim kāraṇam .

alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī ca eva hi antyam ikam upasaṅkrāntā , aṅgasya iti ca sthānaṣaṣṭhī .

tat yat idānīm anigantam aṅgam tasya guṇaḥ sarvādeśaḥ prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

yathā eva hi alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī antyam ikam upasaṅkrāntā evam aṅgasya iti api sthānaṣaṣṭhī .

tat yad idānīm anigantam aṅgam , tatra ṣaṣṭhī eva na asti kutaḥ guṇaḥ kutaḥ sarvādeśaḥ .

evam tarhi na ayam doṣasamuccayaḥ .

kim tarhi .

pūrvāpekṣaḥ ayam doṣaḥ , hyarthe ca ayam caḥ paṭhitaḥ .

midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam sarvādeśaprasaṅgaḥ hi anigantasya iti .

mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vacanāt antyasya na .

antyasya iti vacanāt ikaḥ na .

ucyate tu guṇaḥ .

saḥ sarvādeśaḥ prāpnoti .

evam sarvatra .

astu tarhi tadapavādaḥ .

igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ .

igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

jusi guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati : ajuhavuḥ , abibhayuḥ , evam anenijuḥ , paryaviviṣuḥ , atra api prāpnoti .

sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati : kartā hartā nayati tarati bhavati , evam īhitā , īhitum iti atra api prāpnoti .

hrasvasya guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati : he agne he vāyo , evam he agnicit , he somasut iti atra api prāpnoti .

jasi guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati agnayaḥ , vāyavaḥ iti evam agnicitaḥ , somasutaḥ iti atra api prāpnoti .

ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati kartari kartārau kartāraḥ iti evam sukṛti sukṛtau sukṛtaḥ iti atra api prāpnoti .gheḥ ṅiti guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati agnaye vāyave evam agnicite somasute iti atra api prāpnoti .

oḥ guṇaḥ .

saḥ yathā iha bhavati bābhravyaḥ , māṇḍavyaḥ iti evam suśrut , sauśrutaḥ iti atra api prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham .

pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham bhaviṣyati .

pugantalaghūpadhasya eva anantyasya na anyasya anantyasya iti .

prakṛtasya eṣaḥ niyamaḥ syāt .

kim ca prakṛtam .

sārvadhātukārdhadhātukayoḥ iti .

tena bhavet iha niyamāt na syāt īhitā , īhitum , īhitavyam iti .

hrasvādyoḥ guṇaḥ tu aniyataḥ .

saḥ anantyasya api prāpnoti .

atha api evam niyamaḥ syāt .

pugantalaghūpadhasya sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva iti .

evam api sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ aniyataḥ .

saḥ anantyasya api prāpnoti : īhitā , īhitum īhitavyam iti .

atha api ubhayataḥ niyamaḥ syāt : pugantalaghūpadhasya eva sārvadhātukārdhadhātukayoḥ , sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva pugantalaghūpadhasya iti , evam api ayam jusi guṇaḥ aniyataḥ .

saḥ anantyasya api prāpnoti : anenijuḥ , paryaviviṣuḥ iti .

evam tarhi na ayam taccheṣaḥ na api tadapavādaḥ .

anyat eva idam paribhāṣāntaram asambaddham anayā paribhāṣayā .

paribhāṣāntaram iti ca matvā kroṣṭrīyāḥ paṭhanti : niyamāt ikaḥ guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena iti .

yadi ca ayam taccheṣaḥ syāt tena eva tasya ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

atha api tadapavādaḥ utsargāpavādayoḥ api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

tatra niyamasya avakāśaḥ : rājñaḥ ka ca , rājakīyam .

ikaḥ guṇavṛddhī* iti asya avakāśaḥ : cayanam , cāyakaḥ , lavanam , lāvakaḥ iti .

iha ubhayam prāpnoti : medyati mārṣṭi iti .

ikaḥ guṇavṛddhī* iti etat bhavati vipratiṣedhena .

na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

vipratiṣedhe hi param iti ucyate , pūrvaḥ ca ayam yogaḥ paraḥ niyamaḥ .

iṣṭavācī paraśabdaḥ .

vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati .

evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

dvikāryayogaḥ hi vipratiṣedhaḥ .

na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ .

na avaśyam dvikāryayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ .

kim tarhi. asambhavaḥ api .

saḥ ca asti atra asambhavaḥ .

kaḥ asau asmbhavaḥ .

iha tāvat : vṛkṣebhyaḥ , plakṣebhyaḥ iti ekaḥ sthānī dvau ādeśau .

na ca asti sambhavaḥ yat ekasya sthāninaḥ dvau ādeśau syātām .

iha idānīm medyati medyataḥ medyanti iti dvau sthāninau ekaḥ ādeśaḥ .

na ca asti sambhavaḥ yat dvayoḥ sthāninoḥ ekaḥ ādeśaḥ syāt iti eṣaḥ asambhavaḥ .

satyam etasmin asambhave yuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

dvayoḥ hi sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ vipratiṣedhaḥ bhavati .

anavakāśaḥ ca ayam yogaḥ .

nanu ca idānīm eva asya avakāśaḥ prakḷptaḥ : cayanam , cāyakaḥ , lavanam , lāvakaḥ iti .

atra api niyamaḥ prāpnoti .

yāvatā na aprāpte niyame ayam yogaḥ ārabhyate ataḥ tadapavādaḥ ayam yogaḥ bhavati .

utsargāpavādayoḥ ca ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ .

atha api katham cit ikaḥ guṇavṛddhī* iti asya avakāśaḥ syāt , evam api yathā iha vipratiṣedhāt ikaḥ guṇaḥ bhavati : medyati medyataḥ medyanti , evam iha api syāt : anenijuḥ , paryaveviṣuḥ iti .

evam tarhi vṛddhiḥ bhavati guṇaḥ bhavati iti yatra brūyāt ikaḥ iti etat tatra upasthitam draṣṭavyam .

kim kṛtam bhavati .

dvitīyā ṣaṣṭhī prāduḥ bhāvyate .

tatra kāmacāraḥ : gṛhyamāṇena vā ikam viśeṣayitum ikā vā gṛhyamāṇam .

yāvatā kāmacāraḥ iha tāvat : midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu gṛhyamāṇena ikam viśeṣayiṣyāmaḥ : eteṣām yaḥ ik iti .

iha idānīm : jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu ikā gṛhyamāṇam viśeṣayiṣyāmaḥ : eteṣām guṇaḥ bhavati ikaḥ .

igantānām iti .

atha vā sarvatra eva sthānī nirdiśyate .

iha tāvat : mideḥ iti , avibhaktikaḥ nirdeśaḥ : mida , eḥ , mideḥ , mideḥ iti .

atha vā ṣaṣṭhīsamāsaḥ bhaviṣyati midaḥ iḥ , midiḥ , mideḥ iti .

pugantalaghūpadhasya iti na evam vijñāyate : pugantasya aṅgasya laghūpadhasya ca iti .

katham tarhi .

puki antaḥ pugantaḥ , laghvī upadhā laghūpadhā , pugantaḥ ca laghūpadhā ca pugantalaghūpadham pugantalaghūpadhasya iti .

avaśyam ca etat evam vijñeyam .

aṅgaviśeṣaṇe hi sati iha prasajyeta : bhinatti chinatti iti .

ṛccheḥ api praśliṣṭanirdeśaḥ ayam .

ṛcchati , ṛ , ṛ , ṝtām ṛcchatyṝtām iti .

dṛśeḥ api yogavibhāgaḥ kariṣyate .

uḥ aṅi guṇaḥ .

uḥ aṅi guṇaḥ bhavati .

tataḥ dṛśeḥ .

dṛśeḥ ca aṅi guṇaḥ bhavati .

uḥ iti eva. kṣiprakṣudrayoḥ api yaṇādiparam guṇa iti iyatā siddham .

saḥ ayam evam siddhe sati yat pūrvagrahaṇam karoti tasya etat prayojanam ikaḥ yathā syāt anikaḥ mā bhūt iti .