atha kimartham ākāraḥ taparaḥ kriyate .

ākārasya taparakaraṇam savarṇārtham .

ākārasya taparakaraṇam kriyate .

kim prayojanam .

savarṇārtham .

taparaḥ tatkālasya iti tatkālānām grahaṇam yathā syāt .

keṣām .

udāttānundāttasvaritānām .

kim ca kāraṇam na syāt .

bhedakatvāt svarasya .

bhedakāḥ udāttādayaḥ .

katham punaḥ jñāyate bhedakāḥ udāttādayaḥ iti .

evam hi dṛśyate loke .

yaḥ udātte kartavye anudāttam karoti khaṇḍikopādhyāyaḥ tasmai capeṭām dadāti anyat tvam karoṣi iti .

asti prayojanam etat .

kim tarhi iti .

bhedakatvāt guṇasya iti vaktavyam .

kim prayojanam .

ānunāsikyam nāma guṇaḥ .

tadbhinnasya api yathā syāt .

kim ca kāraṇam na syāt .

bhedakatvāt guṇasya .

bhedakāḥ guṇāḥ .

katham punaḥ jñāyate bhedakāḥ guṇāḥ iti .

evam hi dṛśyate loke .

ekaḥ ayam ātmā udakam nāma .

tasya guṇabhedāt anyatvam bhavati : anyat idam śītam anyat idam ūṣṇam iti .

nanu ca bhoḥ abhedakāḥ api guṇāḥ dṛśyante .

tat yathā .

devadattaḥ muṇḍī api jaṭī api śikhī api svām ākhyām na jahāti .

tathā bālaḥ yuvā vṛddhaḥ vatsaḥ damyaḥ balīvardaḥ iti .

ubhayam idam guṇeṣu uktam bhedakāḥ abhedakāḥ iti .

kim punaḥ atra nyāyyam .

abhedakāḥ guṇāḥ iti eva nyāyyam .

kutaḥ etat .

yat ayam asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ iti udāttagrahaṇam karoti .

yadi bhedakāḥ guṇāḥ syuḥ udāttam eva uccārayet .

yadi tarhi abhedakāḥ guṇāḥ anudāttādeḥ antodāttāt ca yat ucyate tat svaritādeḥ svaritāntāt ca prāpnoti .

na eṣaḥ doṣaḥ .

āśrīyamāṇaḥ guṇaḥ bhedakaḥ bhavati .

tat yathā .

śuklam ālabheta .

kṛṣṇam ālabheta .

tatra yaḥ śukle ālabdhavye kṛṣṇam ālabheta na hi tena yathoktam kṛtam bhavati .

asandehārthaḥ tarhi takāraḥ .

aic iti ucyamane sandehaḥ syāt .

kim imau aicau eva āhosvit ākāraḥ api atra nirdiśyate iti .

sandehamātram etat bhavati .

sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti .

trayāṇām grahaṇam iti vyākhyāsyāmaḥ .

anyatra api hi ayam evañjātīyakeṣu sandeheṣu na kam cid yatnam karoti .

tat yathā .

autaḥ amśasoḥ iti .idam tarhi prayojanam : āntaryataḥ trimātracaturnātrāṇām sthāninām trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ mā bhūvan iti : khaṭvā* indraḥ khaṭvendraḥ , khaṭvā* udakam khaṭvodakam , khaṭvā* īṣā khaṭveṣā khaṭvā* ūḍhā khaṭvoḍhā khaṭvā* elakā khaṭvailakā khaṭvā* odanaḥ , khaṭvaudanaḥ , khaṭvā* aitikāyanaḥ , khaṭvaitikāyanaḥ , khaṭvā* aupagavaḥ , khaṭvaupagavaḥ iti .

atha kriyamāṇe api takāre kasmāt eva trimātracaturnātrāṇām sthāninam trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ na bhavanti .

taparaḥ tatkālasya iti niyamāt .

nanu taḥ paraḥ yasmāt saḥ ayam taparaḥ .

na iti āha .

tāt api paraḥ taparaḥ iti .

yadi tāt api paraḥ taparaḥ ṝdoḥ ap iti iha eva syāt .

yavaḥ stavaḥ .

lavaḥ pavaḥ iti atra na syāt .

na eṣaḥ takāraḥ .

kaḥ tarhi .

dakāraḥ .

kim dakāre prayojanam .

atha kim takāre prayojanam .

yadi asandehārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api .

atha mukhasukhārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api .