sañjñādhikāraḥ sañjñāsampratyayārthaḥ .
atha sañjñā iti prakṛtya vṛddhyādayaḥ śabdāḥ paṭhitavyāḥ .
kim prayojanam .
sañjñāsampratyayārthaḥ .
vṛddhyādīnām śabdānām sañjñā iti eṣaḥ sampratyayaḥ yathā syāt .
itarathā hi asampratyayaḥ yathā loke .
akriyamāṇe hi sañjñādhikāre vṛddhyādīnām sañjñā iti eṣaḥ sampratyayaḥ na syāt .
idam idānīm bahusūtram anarthakam syāt .
anarthakam iti āha .
katham .
yathā loke .
loke hi arthavanti ca anarthakāni ca vākyāni dṛśyante .
arthavanti tāvat : devadatta gām abhyāja śuklām daṇḍena .
devadatta gām abhyāja kṛṣṇām iti .
anarthakāni ca .
daśa dāḍimāni ṣaṭ apūpāḥ kuṇḍam ajājinam palalapiṇḍaḥ adhorukam etat kumāryāḥ sphaiyakṛtasya pitā pratiśīnaḥ iti .
sañjñāsañjñyasandehaḥ ca .
kriyamāṇe api sañjñādhikāre sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ vaktavyaḥ .
kutaḥ hi etat vṛddhiśabdaḥ sañjñā ādaicaḥ sañjñinaḥ iti .
na punaḥ ādaicaḥ sañjñā vṛddhiśabdaḥ sañjñī iti .
yat tāvat ucyate sañjñādhikāraḥ kartavyaḥ sañjñāsampratyayārthaḥ iti na kartavyaḥ .
ācāryācārāt sañjñāsiddhiḥ .
ācāryācārāt sañjñāsiddhiḥ bhaviṣyati .
kim idam ācāryācārāt .
ācāryāṇām upacārāt .
yathā laukikavaidikeṣu .
tat yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu .
loke tāvat : mātāpitarau putrasya jātasya saṃvṛte avakāśe nāma kurvāte devadattaḥ yajñadattaḥ iti .
tayoḥ upacārāt anye api jānanti iyam asya sañjñā iti .
vede : yājñikāḥ sañjñām kurvanti sphyaḥ yūpaḥ caṣālaḥ iti .
tatrabhavatām upacārāt anye api jānanti iyam asya sañjñā iti .
apare punaḥ sici vṛddhiḥ iti uktvā ākāraikāraukārān udāharanti .
te manyāmahe : yayā pratyāyyante sā sañjñā ye pratīyante te sañjñinaḥ iti .
yat api ucyate kriyamāṇe api sañjñādhikāre sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ vaktavyaḥ iti .
sañjñāsañjñyasandehaḥ .
sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ siddhaḥ .
kutaḥ .
ācāryācārāt eva .
uktaḥ ācāryācāraḥ .
anākṛtiḥ .
atha vā anākṛtiḥ sañjñā .
ākṛtimantaḥ sañjñinaḥ .
loke api hi ākrtimataḥ māṃsapiṇḍasya devadattaḥ iti sañjñā kriyate .
liṅgena vā .
atha vā kim cit liṅgam āsajya vakṣyāmi itthaṃliṅgā sañjñā iti .
vṛddhiśabde ca tat liṅgam kariṣyate na ādaicchabde .
idam tāvat ayuktam yat ucyate ācāryācārāt iti .
kim atra ayuktam .
tam eva upālabhya agamakam te sūtram iti tasya eva punaḥ pramāṇīkaraṇam iti etat ayuktam .
aparituṣyan khalu api bhavān anena parihāreṇa ākṛtiḥ liṅgena vā iti āha .
tat ca api vaktavyam .
yadi api etat ucyate atha vā etarhi itsañjñā na vaktavyā lopaḥ ca na vaktavyaḥ .
sañjñāliṅgam anubandheṣu kariṣyate .
na ca sañjñāyāḥ nivṛttiḥ ucyate .
svabhāvataḥ sañjñāḥ sañjñinaḥ pratyāyya nivartante .
tena anubandhānām api nivṛttiḥ bhaviṣyati .
sidhyati evam .
apāṇinīyam tu bhavati .
yathānyāsam eva astu .
nanu ca uktam sañjñādhikāraḥ sañjñāsampratyayārthaḥ itarathā hi asampratyayaḥ yathā loke iti .
na yathā loke tathā vyākaraṇe .
pramāṇabhūtaḥ ācāryaḥ darbhapavitrapāṇiḥ śucau avakāśe prāṅmukhaḥ upaviśya mahatā yatnena sūtram praṇayati sma .
tatra aśakyam varṇena api anarthakena bhavitum kim punaḥ iyatā sūtreṇa .
kim ataḥ yat aśakyam .
ataḥ sañjñāsañjñinau eva .
kutaḥ nu khalu etat sañjñāsañjñinau eva iti na punaḥ sādhvanuśāsane asmin śāstre sādhutvam anena kiryate .
kṛtam anayoḥ sādhutvam .
katham .
vṛdhiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ prakṛtipāṭhe .
tasmāt ktinpratyayaḥ .
ādaicaḥ api akṣarasamāmnāye upadiṣṭāḥ .
prayoganiyamārtham tarhi idam syāt .
vṛddhiśabdāt paraḥ ādaicaḥ prayoktavyāḥ iti .
na iha prayoganiyamaḥ ārabhyate .
kim tarhi .
saṃskṛtya saṃskṛtya padāni utsṛjyante .
teṣām yatheṣṭham abhisambandhaḥ bhavati .
tat yathā : āhara pātram , pātram āhara iti .
ādeśāḥ tarhi ime syuḥ .
vṛddhiśabdasya ādaicaḥ .
ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ .
āgamāḥ tarhi ime syuḥ .
vṛddhiśabdasya ādaicaḥ āgamāḥ .
āgamāḥ api ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya eva ucyante liṅgena ca .
na ca atra ṣaṣṭhīm na khalu api āgamaliṅgam paśyāmaḥ .
idam khalu api bhūyaḥ sāmanādhikaraṇyam ekavibhaktikatvam ca .
dvayoḥ ca etat bhavati .
kayoḥ .
viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ vā sañjñāsañjñinoḥ vā .
tatra etat syāt viśeṣaṇaviśeṣye iti .
tat ca na .
dvayoḥ hi pratītpadārthakayoḥ loke viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ bhavati .
na ca ādaicchabdaḥ pratītapadārthakaḥ .
tasmāt sañjñāsañjñinau eva .
tatra tu etāvān sandedhaḥ kaḥ sañjñī kā sañjñā iti .
saḥ ca api kva sandehaḥ .
yatra ubhe samānākṣare .
yatra tu anyatarat laghu yat laghu sā sañjñā .
kutaḥ etat .
laghvartham hi sañjñākaraṇam .
tatra api ayam na avaśyam gurulaghutām eva upalakṣayitum arhati .
kim tarhi .
anākṛtitām api .
anākṛtiḥ sañjñā .
ākṛtimantaḥ sañjñinaḥ .
loke hi ākṛtimataḥ māṃsapiṇḍasya devadattaḥ iti sañjñā kriyate .
atha vā āvartinyaḥ sañjñāḥ bhavanti .
vṛddhiśabdaḥ ca āvartate na ādaicchabdaḥ .
tat yathā .
itaratra api devadattaśabdaḥ āvartate na māṃsapiṇḍaḥ .
atha vā pūrvoccāritaḥ sañjñī paroccāritā sañjñā .
kutaḥ etat .
sataḥ hi kāryiṇaḥ kāryeṇa bhavitavyam .
tat yathā .
itaratra api sataḥ māṃsapiṇḍasya devadattaḥ iti sañjñā kriyate .
katham vṛddhiḥ āt aic iti .
etat ekam ācāryasya maṅgalārtham mṛṣyatām .
māṅgalikaḥ ācāryaḥ mahataḥ śāstraughasya maṅgalārtham vṛddhiśabam āditaḥ prayuṅkte .
maṅgalādīni hi śāstrāṇi prathante vīrapuruṣakāṇi ca bhavanti āyuṣmatpuruṣakāṇi ca .
adhyetāraḥ ca siddhārthāḥ yathā syuḥ iti .
sarvatra eva hi vyākaraṇe pūrvoccāritaḥ sañjñī paroccāritā sañjñā .
at eṅ guṇaḥ iti yathā .
doṣavān khalu api sañjñādhikāraḥ .
aṣṭame api hi sañjñā kriyate tasya param āmreḍitam iti .
tatra api idam anuvartyam syāt .
atha vā asthāne ayam yatnaḥ kriyate .
na hi idam lokāt bhidyate .
yadi idam lokāt bhidyeta tataḥ yatnārham syāt .
tat yathā agojñāya kaḥ cit gām sakthani karṇe vā gṛhītvā upadiśati ayam gauḥ iti .
na ca asmai ācaṣṭe iyam asya sañjñā iti .
bhavati ca asya sampratyayaḥ .
tatra etat syāt kṛtaḥ pūrvaiḥ abhisambandhaḥ iti .
iha api kṛtaḥ pūrvaiḥ abhisambandhaḥ .
kaiḥ .
ācāryaiḥ .
tatra etat syāt .
yasmai samprati upadiśati tasya akṛtaḥ iti .
loke api yasmai samprati upadiśati tasya akṛtaḥ .
atha tatra kṛtaḥ iha api kṛtaḥ draṣṭavyaḥ .