Premabase · Vyākaraṇa-mahābhāṣya · Adhyāya 0 · Pada 2
Show
VṛttiSanskritHindiEnglishTranslator notes
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
MBH śivasūtra 7-8.1
Vṛtti Patañjali
kimartham imau mukhanāsikāvacanau varṇau ubhau api anubadhyete na ñakāra eva anubadhyeta .
For what purpose are these two sounds, both of which are uttered by mouth and nose (mukha-nāsikā-vacana, i.e. nasal), attached as anubandhas? Why is not the ñ-sound alone attached?
किस प्रयोजन से ये दोनों मुख और नासिका से उच्चारित होने वाले वर्ण, दोनों ही, अनुबन्ध किए जाते हैं? ञकार ही अनुबन्ध क्यों न किया जाए?
katham yāni makāreṇa grahaṇāni halaḥ yamām yami lopaḥ iti .
How then those grahaṇas that are [made] with the m-sound — ‘halaḥ yamām yami lopaḥ’?
(तब) कैसे — जो ग्रहण मकार के द्वारा (होते) हैं, जैसे ‘halaḥ yamām yami lopaḥ’, इति?
santu ñakāreṇa halaḥ yañām yañi lopaḥ iti .
Let them be with the ñ-sound: ‘halaḥ yañām yañi lopaḥ’.
वे ञकार के द्वारा हो जाएँ — ‘halaḥ yañām yañi lopaḥ’, इति।
na evam śakyam. jhakārabhakāraparayoḥ api hi jhakārabhakāryoḥ lopaḥ prasajyeta .
It cannot be so. For lopa of jh and bh would then be incurred, when they too are followed by jh and bh.
ऐसा नहीं हो सकता। क्योंकि जिनके परे झकार-भकार हों, ऐसे झकार और भकार का भी लोप प्राप्त हो जाएगा।
na jhakārabhakārau jhakārabhakārayoḥ staḥ .
There are no jh and bh [standing] before a jh and a bh.
झकार और भकार, झकार तथा भकार के परे रहने पर, होते ही नहीं।
katham pumaḥ khayyi ampare iti .
How about ‘pumaḥ khayyi ampare’?
(तब) कैसे — ‘pumaḥ khayyi ampare’, इति?
etat api astu ñakāreṇa pumaḥ khayyi añpare iti .
Let this too be with the ñ-sound: ‘pumaḥ khayyi añpare’.
यह भी ञकार के द्वारा हो जाए — ‘pumaḥ khayyi añpare’, इति।
na evam śakyam .
It cannot be so.
ऐसा नहीं हो सकता।
jhakārabhakārapare hi khayyi ruḥ prasajyeta .
For ru would be incurred upon a khay that is followed by jh or bh.
क्योंकि जिसके परे झकार-भकार हो, ऐसे खय् के परे रहने पर रु (आदेश) प्राप्त हो जाएगा।
na jhakārabhakāraparaḥ khay asti .katham ṅamaḥ hrasvāt aci ṅamuṭ nityam iti .
There is no khay followed by jh or bh. — How about ‘ṅamaḥ hrasvāt aci ṅamuṭ nityam’?
जिसके परे झकार-भकार हो, ऐसा खय् है ही नहीं। (तब) कैसे — ‘ṅamaḥ hrasvāt aci ṅamuṭ nityam’, इति?
etat api astu ñakāreṇa ṅañaḥ hrasvāt aci ṅañuṭ nityam iti .
Let this too be with the ñ-sound: ‘ṅañaḥ hrasvāt aci ṅañuṭ nityam’.
यह भी ञकार के द्वारा हो जाए — ‘ṅañaḥ hrasvāt aci ṅañuṭ nityam’, इति।
na evam śakyam .
It cannot be so.
ऐसा नहीं हो सकता।
jhakārabhakāraparayoḥ api hi padāntayoḥ jhakārabhakārau āgamau syātām .
For jh and bh would be augments (āgama) also for the two pada-final ones that are followed by jh and bh.
क्योंकि जिनके परे झकार-भकार हों, ऐसे पदान्त (वर्णों) के लिए भी झकार और भकार आगम हो जाएँगे।
na jhakārabhakārau padāntau staḥ .
jh and bh do not occur at the end of a pada.
झकार और भकार पदान्त होते ही नहीं।
evam api pañca āgamāḥ trayaḥ āgaminau vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti .
Even so — five augments, three augment-receivers (āgamin); because of the disparity, saṅkhyātānudeśa (the pairing off according to the enumerated number) does not obtain.
ऐसा होने पर भी — आगम पाँच हैं, आगमी तीन; विषमता के कारण संख्यातानुदेश (यथासंख्य अनुदेश) प्राप्त नहीं होता।
santu tāvat yeṣām āgamānām āgaminaḥ santi .
Let there be, to begin with (tāvat), those augments for which augment-receivers exist.
जिन आगमों के आगमी विद्यमान हैं, वे तो हो ही जाएँ।
jhakārabhakārau padāntau na staḥ iti kṛtvā āgamau api na bhaviṣyataḥ .
Taking it that jh and bh do not occur at the end of a pada (iti kṛtvā), they will not be augments either.
‘झकार और भकार पदान्त नहीं होते’ — ऐसा मानकर, वे आगम भी नहीं होंगे।
Translator notes mūla-only construal · not shown in the reading edition