sudevaḥ asi .
sudevaḥ asi (‘you are a good god’) —
'सुदेवः असि' —
sudevaḥ asi varuṇa yasya te sapta sindhavaḥ anukṣaranti kākudam sūrmyam suṣiram iva .
‘You are a good god, O Varuṇa, you whose seven rivers flow down over the palate, as into a fine hollow tube.’
'हे वरुण, तू सुदेव है, जिस तेरे सात सिन्धु काकुद में क्षरित होते हैं — जैसे सुषिर सूर्मी में।'
sudevaḥ asi varuṇa satyadevaḥ asi yasya te sapta sindhavaḥ sapta vibhaktayaḥ .
sudevaḥ asi varuṇa — you are a god of truth (satyadeva); yasya te sapta sindhavaḥ — the seven case-inflections (sapta vibhaktayaḥ).
'सुदेवः असि वरुण' — तू सत्यदेव है; 'यस्य ते सप्त सिन्धवः' — सात विभक्तियाँ।
anukṣaranti kākudam .
anukṣaranti kākudam (‘they flow down over the kākuda’) —
'अनुक्षरन्ति काकुदम्' —
kākudam tālu .
kākuda is the palate (tālu).
'काकुद' अर्थात् तालु।
kākuḥ jihvā sā asmin udyate iti kākudam .
kāku is the tongue; it is raised up in this — hence kākuda.
'काकु' अर्थात् जिह्वा; वह इसमें उद्यत होती है, इसलिए 'काकुद'।
sūrmyam suṣirām iva .
sūrmyam suṣirām iva (‘like a fine hollow tube’) —
'सूर्म्यं सुषिराम् इव' —
tad yathā śobhanām ūrmīm suṣirām agniḥ antaḥ praviśya dahati evam tava sapta sindhavaḥ sapta vibhaktayaḥ tālu anukṣaranti .
That is, just as fire, having entered within a fine hollow tube (śobhanā ūrmī suṣirā), burns, so your seven rivers, the seven vibhaktis, flow down over the palate.
जैसे शोभन (सु) ऊर्मी को, जो सुषिर (छिद्रयुक्त) है, अग्नि भीतर प्रवेश करके जलाती है, वैसे ही तेरे सात सिन्धु — सात विभक्तियाँ — तालु में क्षरित होते हैं।
tena asi satyadevaḥ .
By that you are a god of truth.
इससे तू सत्यदेव है।
satyadevāḥ syāma iti adhyeyam vyākaraṇam .
‘May we be gods of truth (satyadeva)’ — thus (iti) vyākaraṇa is to be studied.
'हम सत्यदेव हों' — इस हेतु व्याकरण पढ़ना चाहिए।
sudevaḥ asi .
sudevaḥ asi.
'सुदेवः असि' —