Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 47
Show
VṛttiGovind
LSK 1065
वकारादेशविधायकं विधिसूत्रम्
मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः
Aṣṭādhyāyī 8.2.9
Vṛtti Varadarājācārya

मवर्णावर्णान्तान्मवर्णावर्णोपधाच्च यवादिवर्जितात्परस्य मतोर्मस्य वः।

वेतस्वान्।

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

१०६५- मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः। म् च अश्च अनयोः समाहारः-मम्, तस्मात् मात्। यवः आदिर्येषां ते यवादयः। न यवादयोऽयवादयस्तेभ्यः। मात् पञ्चम्यन्तम्, उपधायाः पञ्चम्यन्तं, च अव्ययं, मतोः षष्ठ्यन्तम्, अयवादिभ्यः पञ्चम्यन्तम्, अनेकपदमिदं सूत्रम्।

मकारान्त, अकारान्त, मकारोपध, अकारोपध इन चार प्रकार के प्रातिपदिकों से परे मतु के मकार के स्थान पर वकार आदेश होता है किन्तु यवादिगणपठित शब्दों में यह नहीं होता।

वेतस्वान्। वेंत वाला देश। वेतसाः सन्ति अस्मिन् देशे। वेतस जस् में कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् से ड्मतुप् प्रत्यय, अनुबन्धलोप, प्रातिपदिकसंज्ञा, सुप् का लुक् करके वेतस+मत् बना। डित्त्वसामर्थ्यात् भसंज्ञा न होने पर भी टे: से टिसंज्ञक सकारोत्तरवर्ती अकार का लोप हुआ, वेतस्+मत् बना। अब मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः के द्वारा

सकार से परे मत् के मकार के स्थान पर वकार आदेश होकर वेतस्+वत्=वेतस्वत् बना।

सु, उपधा को दीर्घ, नुम्, हड्यादिलोप, तकार का संयोगान्तलोप करके हलन्त की तरह

वेतस्वान् सिद्ध हुआ।