Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 45
Show
VṛttiGovind
LSK 1013
आयनाद्यादेशविधायकं विधिसूत्रम्
आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्
Aṣṭādhyāyī 7.1.2
Vṛtti Varadarājācārya

प्रत्ययादेः फस्य आयन्, ढस्य एय्, खस्य ईन्, छस्य ईय्, घस्य

इय् एते स्युः। गर्गस्य युवापत्यं गार्ग्यायणः। दाक्षायणः।

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

१०१३- आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम्। आयन् च ऐय् च ईन् च ईय् च इय् च तेषामितरेतरयोगद्वन्द्वः- आयनेयीनीयियः। फश्च ढश्च खश्च छश्च घ् च तेषामितरेतरयोगद्वन्द्वः फढखछघस्तेषाम्। प्रत्ययः आदिर्येषां ते प्रत्ययादयस्तेषाम्। आयनेयीनीयियः प्रथमान्तं, फढखछघां षष्ठ्यन्तं, प्रत्ययादीनां षष्ठ्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्।

प्रत्ययों के आदि में स्थित फ् के स्थान पर आयन्, ढ् के स्थान पर एय्, ख् के स्थान पर ईन्, छ् के स्थान पर ईय् और घ् के स्थान पर इय् आदेश होते हैं।

गार्ग्यायणः। गर्ग का गोत्रापत्य। गर्गस्य गोत्रापत्यम्। गर्ग डस् से गर्गादिभ्यो यञ् से यञ् करके गार्ग्य बना है। अब गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् के नियमानुसार यजिञोश्च से फक् प्रत्यय, अनुबन्धलोप, प्रातिपदिकसंज्ञा, सुप् का लुक् करके आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् से केवल फ् के स्थान पर आयन् आदेश होकर गार्ग्य+आयन्+अं बना। यस्येति च से गार्ग्य के अकार का लोप करके गार्ग्य+आयन्+अ बना। वर्णसम्मेलन करने पर गार्ग्यायन बना। रेफ से परे नकार को अट्कुप्वाड्नुम्व्यवायेऽपि णत्व करने पर

गार्ग्यायण बना। एकदेशविकृतन्यायेन प्रातिपदिकत्वात् सु, रुत्वविसर्ग करके गार्ग्यायणः सिद्ध हुआ।

वात्स्यायनः। वत्स का गोत्रापत्य। वत्सस्य गोत्रापत्यम्। वत्स ङस् से गर्गादिभ्यो यज् से यज् करके वात्स्य बना है। अब गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् के नियमानुसार यजिओश्च से फक् प्रत्यय, अनुबन्धलोप, प्रातिपदिकसंज्ञा, सुप् का लुक् करके आयनेयीनीयियः फंढखछ्यां प्रत्ययादीनाम् से केवल फ् के स्थान पर आयन् आदेश होकर वात्स्य+आयन्+अ बना। यस्येति च से वात्स्य के अकार का लोप करके वात्स्य+आयन्+अ बना। वर्णसम्मेलन करने पर वात्स्यायन बना। एकदेशविकृतन्यायेन प्रातिपदिकत्वात् सु, रुत्वविसर्ग करके वात्स्यायनः सिद्ध हुआ।