Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 40
Show
VṛttiGovind
LSK 955
समासान्ताज्विधायकं विधिसूत्रम्
तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः
Aṣṭādhyāyī 5.4.86
Vṛtti Varadarājācārya

सङ्ख्याव्ययादेरङ्गुल्यन्तस्य समासान्तोऽच् स्यात्।

द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्व्यङ्गुलम्। निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरङ्गुलम्।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

९५५- तत्पुरुषस्याङ्गुले: सङ्ख्याव्ययादे:। सङ्ख्या च अव्ययं च तयोः समाहारद्वन्द्वः सङ्ख्याव्ययम्, सङ्ख्याव्ययम् आदि यस्य सः सङ्ख्याव्ययादिस्तस्य। तत्पुरुषस्य षष्ठ्यन्तम्, अङ्गुले: षष्ठ्यन्तं, सङ्ख्याव्ययादे: षष्ठ्यन्तं, त्रिपदं सूत्रम्। अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः से अच् की अनुवृत्ति आती है। समासान्ताः, प्रत्ययः, परश्च का अधिकार है।

सङ्ख्यावाचक शब्द या अव्ययशब्द जिसके आदि में तथा अंगुलिशब्द जिसके अन्त में हो, ऐसे समाससंज्ञक तत्पुरुष समासान्त अच् प्रत्यय होता है।

द्व्यङ्गुलम्। दो अंगुल के बराबर नाप वाली लकड़ी आदि। द्वे अङ्गुली प्रमाणम् अस्य लौकिक विग्रह है। यहाँ पर प्रमाणे द्व्यसन्दध्नञ्मात्रचः से मात्रच् प्रत्यय करने से पहले ही द्वि औ अङ्गुल औ इस अलौकिक विग्रह में तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च से समास हो जाता है। प्रथमानिर्दिष्ट सङ्ख्यावाचक शब्द द्वि औ से उपसर्जनसंज्ञा करके उसका ही पूर्वनिपात, प्रातिपदिकसंज्ञा, सुप् का लुक् करके द्वि+अङ्गुलि बना। यण् होकर द्व्यङ्गुलि बना। तत्पुरुषस्याङ्गुलेः सङ्ख्याव्ययादेः से समासान्त अच् प्रत्यय होकर अङ्गुलि के इकार का यस्येति च से लोप करके वर्णसम्मेलन करने पर द्व्यङ्गुल बना। सु, अम् होकर द्व्यङ्गुलम् सिद्ध हुआ। इसी तरह तिस्रः अङ्गुलयः प्रमाणमस्य आदि विग्रह करके त्र्यङ्गुलम् आदि बनाये जा सकते हैं।

निरङ्गुलम्। निकल गई अंगुली से जो अंगुठी आदि। निर्गतम् अङ्गुलिभ्यः लौकिक विग्रह और निर्+अङ्गुलि भ्यस् अलौकिक विग्रह है। निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्याः इस वार्तिक से समास हो जाता है। प्रथमानिर्दिष्ट निर् इस निपात की उपसर्जनसंज्ञा करके उसका ही पूर्वनिपात, प्रातिपदिकसंज्ञा, सुप् का लुक् करके निर्+अङ्गुलि=निरङ्गुलि बना। तत्पुरुषस्याङ्गुलेः सङ्ख्याव्ययादेः से समासान्त अच् प्रत्यय होकर अङ्गुलि के इकार का यस्येति च से लोप करके वर्णसम्मेलन करने पर निरङ्गुल बना। सु, अम् होकर निरङ्गुलम् सिद्ध हुआ।