Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 33
Show
VṛttiGovind
LSK 775
यत्प्रत्ययविधायकं विधिसूत्रम्
पोरदुपधात्
Aṣṭādhyāyī 3.1.98
Vṛtti Varadarājācārya

पवर्गान्ताददुपधाद्यत् स्यात्। ण्यतोऽपवादः। शप्यम्। लभ्यम्।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

७७५- पोरदुपधात्। अत् उपधायां यस्य स अदुपधः, तस्माद् अदुपधात्। पोः पञ्चम्यन्तम्, अदुपधात् पञ्चम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्। धातोः, प्रत्ययः, परश्च का अधिकार है। इस सूत्र में अचो यत् से यत् की अनुवृत्ति आती है।

पवर्ग अन्त में हो अथवा ह्रस्व अकार उपधा में हो, ऐसे धातु से यत् प्रत्यय होता है।

यह ऋहलोण्यर्यत् का अपवादसूत्र है।

शप्यम्। शप आक्रोशे, शप् धातु से ऋहलोण्यर्यत् से ण्यत् प्राप्त था, शप् पवर्गान्त भी है और अदुपध भी है, अतः उसे वाधकर पोरदुपधात् से यत् प्रत्यय हुआ, अनुबन्धलोप करके वर्णसम्मेलन करने पर शप्य बना। प्रातिपदिकसंज्ञा, सु, अमादेश, पूर्वरूप होने पर शप्यम्।

लभ्यम्। प्राप्त्यर्थक डुलभष् धातु से अनुबन्धलोप होने पर लभ् बचा है, उससे यत् प्रत्यय करके शप्यम् की तरह लभ्यम् बनाइये। इसी तरह रम् से रम्यम्, आ+रभ् से आरभ्यम्, गम् से गम्यम्, तप् से तप्यम्, जप् से जप्यम्, नम् से नम्यम् आदि भी बनाइये। ७७६- एति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः क्यप्। एतिश्च स्तुश्च शाश्च वृश्च दृश्च जुष्व तेषां समाहारद्वन्द्व एतिस्तुशास्वृदृजुष्, तस्मात्। एति-स्तु-शास्-वृ-दृ-जुषः पञ्चम्यन्ते, क्यप् प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्। धातोः, प्रत्ययः, परश्च का अधिकार है।