Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 29
Show
VṛttiGovind
LSK 749
परस्मैपदविधायकं सूत्रम्
व्याङ्परिभ्यो रमः
Aṣṭādhyāyī 1.3.83
Vṛtti Varadarājācārya

रमु क्रीडायाम्। विरमति।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

७४९- व्याङ्परिभ्यो रमः। विश्च आङ् च परिश्च तेषामितरेतरद्वन्द्वो व्याङ्परयस्तेभ्यः। व्याङ्परिभ्यः पञ्चम्यन्तं, रमः पञ्चम्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्। शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् से कर्तरि और परस्मैपदम् की अनुवृत्ति आती है।

वि, आङ् और परि उपसर्ग से परे रम् धातु से परस्मैपद होता है।

विरमति। भ्वादिगण में रमु क्रीडायाम् धातु अनुदात्तेत् है। अतः केवल रम् धातु आत्मनेपदी है किन्तु वि, आङ्, परि उपसर्ग के योग में यह धातु व्याङ्परिभ्यो रमः से परस्मैपदी हो जाता है, जिससे विरमति(रूकता है) आरमति(चारों ओर रमता है) और परिरमति(प्रसन्न होता है) आदि रूप बनते हैं।

केवल रम् धातु के अनुदात्तेत् और अनिद् होने के कारण इस तरह के रूप बनते थे- लट्- रमते, रमेते, रमन्ते आदि। लिट्- रेमे, रेमाते, रेमिरे, रेमिषे आदि। लुट्- रन्ता, रन्तारौ, रन्तारः, रन्तासे आदि। लृट्- रंस्यते, रंस्येते, रंस्यन्ते आदि। लोट्- रमताम्, रमेताम्, रमन्ताम्, रमस्व आदि। लङ्- अरमत, अरमेताम्, अरमन्त आदि। विधिलिङ्- रमेत, रमेयाताम्, रमेरन् आदि। आशीर्लिङ्- रंसीष्ट, रंसीयास्ताम्, रंसीरन् आदि। लुङ्- अरंस्त, अरंसाताम्, अरंसत आदि। लृङ्- अरंस्यत, अरंस्येताम्, अरंस्यन्त आदि। अब वि उपसर्ग के लगने से यह धातु परस्मैपदी हो जाता है जिसके रूप इस तरह से होंगे- लट्- विरमति, विरमतः, विरमन्ति आदि। लिट्- विरराम, विरेमतुः, विरेमुः, विरेमिथ-विररन्थ आदि। लृट्- विरन्ता, विरन्तारौ, विरन्तारः, विरन्तासि आदि। लृट्- विरंस्यति, विरंस्यतः, विरंस्यन्ति आदि। लोट्- विरमतु-विरमतात्, विरमताम्, विरमन्तु, विरम आदि। लङ्- व्यरमत्, व्यरमताम्, व्यरमन् आदि। विधिलिङ्- विरमेत्, विरमेताम्, विरमेयुः आदि। आशीर्लिङ्- विरम्यात्, विरम्यास्ताम्, विरम्यासुः आदि। लुङ्- व्यरंसीत्, व्यरंसिष्टाम्, व्यरंसिषुः आदि। लृङ्- व्यरंस्यत्, व्यरंस्यताम्, व्यरंस्यन् आदि। इसी तरह- आरमति, आरराम, आरन्ता, आरंस्यति, आरमतु, आरमत्, आरमेत्, आरम्यात्, आरंसीत्, आरंस्यत् और परिरमति, परिरराम, परिरन्ता, परिरंस्यति, परिरमतु, पर्यरमत्, परिरमेत्, परिरम्यात्, पर्यरंसीत्, पर्यरंस्यत् आदि रूप बनते हैं।