Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 22
Show
VṛttiGovind
LSK 700
णिच्प्रत्ययविधायकं विधिसूत्रम्
हेतुमति च
Aṣṭādhyāyī 3.1.26
Vṛtti Varadarājācārya

प्रयोजकव्यापारे प्रेषणादौ वाच्ये धातोर्णिच् स्यात्।

भवन्तं प्रेरयति भावयति।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

७००- हेतुमति च। हेतुमति सप्तम्यन्तं, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्। इस सूत्र में धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् से धातोः और सत्याप-पाश-रूप-वीणा-तूल-श्लोक-सेना-लोम-त्वच-वर्म-वर्ण-चूर्ण-चुरादिभ्यो णिच् से णिच् की अनुवृत्ति आती है।

प्रयोजक-प्रेरक कर्ता के व्यापार(प्रेषण-प्रेरण आदि) वाच्य होने पर धातु से णिच् प्रत्यय होता है।

जहाँ पर भी होने से होवाना, पढ़ने से पढ़ाना आदि अर्थ की अपेक्षा होती है, वहाँ पर इस सूत्र से णिच् हो जाता है। णिच् होने के बाद चुरादिगण की तरह प्रक्रिया चलती है। जैसे- भवन्तं प्रेरयति भावयति। जैसे- देवदत्तः भवति- देवदत्त होता है, होने वाले देवदत्त को यज्ञदत्त होवाता है अर्थात् होने की प्रेरणा देता है। ऐसी परिस्थिति में भू से हेतुमति च सूत्र के द्वारा णिच् प्रत्यय हो जाता है। णिच् में णकार और चकार की इत्संज्ञा होकर इ बचता है। भू+इ में अचो ज्योति से वृद्धि होने पर भौ+इ बना, आव् आदेश होकर भावि बना। भावि की सनाद्यन्ता धातवः से धातुसंज्ञा होती है। णिजन्त होने के बाद णिच्प्रश्च से दोनों परस्मैपद और आत्मनेपद हो जाते हैं।

भावयति। भू धातु से भावि बनने के बाद लट्-लकार, तिप्, शप्, अनुबन्धलोप,

भावि+अति बना। इकार को गुण और उसको अय् आदेश, भाव्+अय्+अति बना,

वर्णसम्मेलन हुआ- भावयति सिद्ध हुआ। इसी प्रकार से दोनों पदों में रूप बनाइये।

लट् परस्मैपद में- भावयति, भावयतः, भावयन्ति। भावयसि, भावयथः, भावयथ।

भावयामि, भावयावः, भावयामः। आत्मनेपद में- भावयते, भावयेते, भावयन्ते। भावयसे,

भावयेथे, भावयध्वे। भावये, भावयावहे, भावयामहे।

लिट् परस्मैपद में कृ का अनुप्रयोग होने पर- भावयाञ्चकार, भावयाञ्चक्रतुः,

भावयाञ्चक्रुः। भावयाञ्चकर्थ, भावयाञ्चक्रथुः, भावयाञ्चक्र। भावयाञ्चकार- भावयाञ्चकर,

भावयाञ्चकृव, भावयाञ्चकृम। आत्मनेपद में- भावयाञ्चक्रे, भावयाञ्चक्राते, भावयाञ्चक्रिरे।

भावयाञ्चकृषे, भावयाञ्चक्राथे, भावयाञ्चकृद्वे। भावयाञ्चक्रे, भावयाञ्चकृवहे, भावयाञ्चकृमहे।

भू का अनुप्रयोग होने पर- भावयाम्बभूव, भावयाम्बभूवतुः, भावयाम्बभूवुः। भावयाम्बभूविथ,

भावयाम्बभूवथुः, भावयाम्बभूव। भावयाम्बभूव, भावयाम्बभूविव, भावयाम्बभूविम। अस् का

अनुप्रयोग होने पर- भावयामास, भावयामासतुः भावयामासुः। भावयामासिथ, भावयामासथुः

भावयामास। भावयामास, भावयामासिव, भावयामासिम।

लुट् परस्मैपद में- भावयिता, भावयितारौ, भावयितारः। भावयितासि, भावयितास्थः,

भावयितास्थ। भावयितास्मि, भावयितास्वः, भावयितास्मः। आत्मनेपद में- भावयिता, भावयितारौ,

भावयितारः। भावयितासे, भावयितासाथे, भावयिताध्वे। भावयिताहे, भावयितास्वहे, भावयितास्महे।

लृट् परस्मैपद में- भावयिष्यति, भावयिष्यतः, भावयिष्यन्ति। भावयिष्यसि,

भावयिष्यथः, भावयिष्यथ। भावयिष्यामि, भावयिष्यावः, भावयिष्यामः। आत्मनेपद में- भावयिष्यते,

भावयिष्येते, भावयिष्यन्ते। भावयिष्यसे, भावयिष्येथे, भावयिष्यध्वे। भावयिष्ये, भावयिष्यावहे,

भावयिष्यामहे।

लोट् परस्मैपद में- भावयतु-भावयतात्, भावयताम्, भावयन्तु। भावय-भावयतात्,

भावयतम्, भावयत। भावयानि, भावयाव, भावयाम। आत्मनेपद में- भावयताम्, भावयेताम्,

भावयन्ताम्। भावयस्व, भावयेथाम्, भावयध्वम्। भावयै, भावयावहै, भावयामहै।

लङ् परस्मैपद में- अभावयत्, अभावयताम्, अभावयन्। अभावयः, अभावयतम्,

अभावयत। अभावयम्, अभावयाव, अभावयाम। आत्मनेपद में- अभावयत, अभावयेताम्,

अभावयन्त। अभावयथाः, अभावयेथाम्, अभावयध्वम्। अभावये, अभावयावहि, अभावयामहि।

विधिलिङ् परस्मैपद में- भावयेत्, भावयेताम्, भावयेयुः। भावयेः, भावयेतम्,

भावयेत। भावयेयम्, भावयेव, भावयेम। आत्मनेपद में- भावयेत, भावयेयाताम्, भावयेरन्।

भावयेथाः, भावयेयाथाम्, भावयेध्वम्। भावयेय, भावयेवहि, भावयेमहि।

आशीर्लिङ् परस्मैपद में- णेरनिटि से इकार का लोप होता है- भाव्यात्,

.....

भाव्यास्ताम्, भाव्यासुः। भाव्याः, भाव्यास्तम्, भाव्यास्त। भाव्यासम्, भाव्यास्व, भाव्यास्म।

आत्मनेपद में- भावयिषीष्ट, भावयिषीयास्ताम्, भावयिषीरन्। भावयिषीष्टाः, भावयिषीयास्थाम्,

भावयिषीढ्वम्-भावयिषीध्वम्। भावयिषीय, भावयिषीवहि, भावयिषीमहि।