Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 20
Show
VṛttiGovind
LSK 688
शानजादेशविधायकं विधिसूत्रम्
हलः श्नः शानज्झौ
Aṣṭādhyāyī 3.1.83
Vṛtti Varadarājācārya

हलः परस्य श्नः शानजादेशः स्याद्धौ परे। स्तभान।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

६८८-हलः श्नः शानञ्ज्ञौ। हलः पञ्चम्यन्तं, श्नः पष्ठ्यन्तं, शानच् प्रथमान्तं, हौ सप्तम्यन्तमनेकपदं सूत्रम्।

हल् से परे श्ना के स्थान पर शानच् आदेश होता है।

शानच् में शकार और चकार की इत्संज्ञा के बाद आन शेष रहता है। अनेकाच् होने के कारण सर्वादेश हुआ है।

स्तन्भान। स्तन्भ् से लोट् में सिप् के स्थान पर हि आदेश हो जाने के बाद स्तन्भ्+ना+हि बना है। श्ना वाले ना के स्थान पर हलः श्नः शानञ्ज्ञौ से शानच् आदेश होकर अनुबन्धलोप के बाद स्तन्भ्+आन+हि बना। अतो हेः से हि का लोप हो जाता है, जिससे स्तन्भान बन जाता है।

लोट्- श्ना के पक्ष में- स्तन्भातु-स्तन्भीतात्, स्तन्भीताम्, स्तन्भन्तु, स्तन्भान-स्तन्भीतात्, स्तन्भीतम्, स्तन्भीत, स्तन्भानि, स्तन्भाव, स्तन्भाम। लङ्- श्नुपक्ष- अस्तन्भोत्, अस्तन्भुताम्, अस्तन्भुवन्। श्नापक्ष- अस्तन्भात्, अस्तन्भीताम्, अस्तन्भन्। विधिलिङ्-श्नुपक्ष- स्तन्भुयात्। श्नापक्ष- स्तन्भीयात्। आशीर्लिङ् में यासुट् के कित् होने के कारण अनिदितां हल उपधाया किङ्ति से मकार-रूप नकार का लोप करके स्तन्भ्यात्, स्तन्भ्याताम्, स्तन्भ्यासुः। ६८९- जृस्तन्भुमुचुम्लुचुगुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्च। जृश्च, स्तन्भुश्च, मुचुश्च, म्लुचुश्च, गुचुश्च, ग्लुचुश्च, ग्लुञ्चुश्च, श्विश्च तेषामितरेतरद्वन्द्व जृस्तन्भुमुचुम्लुचुगुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्वयः, तेभ्यः। जृस्तन्भुमुचुम्लुचुगुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यः पञ्चम्यन्तं, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्। च्लेः सिच् से च्लेः, अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् से अङ् और इरितो वा से वा की अनुवृत्ति आती है।