Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 15
Show
VṛttiGovind
LSK 632
वैकल्पिकैत्वाभ्यासलोपविधायकं विधिसूत्रम्
वा जॄभ्रमुत्रसाम्
Aṣṭādhyāyī 6.4.124
Vṛtti Varadarājācārya

एषां किति लिटि सेटि थलि च एत्वाभ्यासलोपौ वा।

त्रेसतुः, तत्रसतुः। त्रेसिथ, तत्रसिथ।

त्रसिता। शो तनूकरणे॥५॥

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

त्रसी उद्वेगे। त्रसी धातु उद्वेग अर्थात् डरना या घबराना अर्थ में है। ईकार की इत्संज्ञा होती है, त्रस् शेष रहता है। सेट् और परस्मैपदी है।

त्रस्यति, त्रसति। त्रस् से लट्, तिप्, शप् को बाधकर नित्य से श्यन् प्राप्त था, उसे बाधकर वा भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसित्रुटिलपः से विकल्प से श्यन् हुआ। अनुबन्धलोप करके त्रस्+यति बना। वर्णसम्मेलन होकर त्रस्यति सिद्ध हुआ। श्यन् न होने के पक्ष में शप् होता है। अतः त्रसति भी बन जाता है। त्रस्यति, त्रस्यतः, त्रस्यन्ति एवं त्रसति, त्रसतः, त्रसन्ति आदि।

तत्रास। लिट्, तिप्, णल्, अ, द्वित्व, हलादिशेष करके तत्रस्+अ बना। अत उपधायाः से वृद्धि होकर तत्रास सिद्ध हुआ।

६३२- वा जृभ्रमुत्रसाम्। जृश्च भ्रमुश्च, त्रस् च तेषामितरेतरद्वन्द्वो जृभ्रमुत्रसः, तेषां जृभ्रमुत्रसाम्। वा अव्ययपदं, जृभ्रमुत्रसाम् षष्ठ्यन्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्। अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि से अतः, लिटि तथा घ्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च से एत्, अभ्यासलोपः, च एवं गमहनजनखनघसां लोपः विङ्त्यनङि से किति और थलि च सेटि इस पूरे सूत्र की अनुवृत्ति आती है।

कित् लिट् या सेट् थल् के परे होने पर जृ, भ्रम्, त्रस् धातुओं को एत्त्व और अभ्यास का लोप विकल्प से होता है।

तिप्, सिप् और मिप् के पित् होने के कारण असंयोगाल्लिट् कित् से कित् नहीं होता है। अतः इनमें एत्वाभ्यासलोप की प्राप्ति नहीं है। सिप्(थल्) में विशेष विधान होने के कारण हो जाता है।

त्रेसतुः, तत्रसतुः। लिट् के तस् में त+त्रस्+अतुस् बनने के बाद अप्राप्त का वा जृभ्रमुत्रसाम् से विकल्प से एत्वाभ्यासलोप हुआ अर्थात् त का लोप और त्रस् के अकार को एत्व होकर त्रेस्+अतुस् बना। वर्णसम्मेलन और सकार को रुत्वविसर्ग होकर त्रेसतुः बना। एत्वाभ्यासलोप न होने के पक्ष में तत्रस्+अतुस्=तत्रसतुः बना। इस तरह दो रूप बन गये

लिट् के एत्वाभ्यासलोपपक्ष में- तत्रास, त्रेसतुः, त्रेसुः, त्रेसिथ, त्रेसथुः, त्रेस, तत्रास-तत्रस, त्रेसिव, त्रेसिम। एत्वाभ्यास के अभाव में- तत्रास, तत्रसतुः, तत्रसुः, तत्रसिथ, तत्रसथुः, तत्रस, तत्रास-तत्रस, तत्रसिव, तत्रसिम। लोट्- त्रसिता, त्रसितारौ, त्रसितारः आदि। लृट्- त्रसिष्यति, त्रसिष्यतः, त्रसिष्यन्ति आदि। लोट्- (श्यन्पक्षे) त्रस्यतु-त्रस्यतात्, त्रस्यताम्, त्रस्यन्तु। (शप्पक्षे) त्रसतु-त्रसतात्, त्रसताम्, त्रसन्तु। लङ्- श्यन् होने पर अत्रस्यत् और शप् होने पर- अत्रसत्। विधिलिङ्- त्रस्येत्, त्रसेत्। आशीर्लिङ्- त्रस्यात्, त्रस्यास्ताम्, त्रस्यासुः।

लुङ् में- वदव्रजहलन्तस्याचः से प्राप्त वृद्धि का नेटि से निषेध होने के

बाद पुनः अतो हलादेर्लघोः से वैकल्पिकवृद्धि होती है। वृद्धिपक्ष के रूप- अत्रासीत्, अत्रासिष्टाम्, अत्रासिषुः, अत्रासीः, अत्रासिष्टम्, अत्रासिष्ट, अत्रासिषम्, अत्रासिष्व, अत्रासिष्म। वृद्धि के अभाव में- अत्रसीत्, अत्रासिष्टाम्, अत्रासिषुः आदि। लृङ्- अत्रसिष्यत्, अत्रासिष्यताम् आदि।