Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 15
Show
VṛttiGovind
LSK 631
इडागमविधायकं विधिसूत्रम्
सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः
Aṣṭādhyāyī 7.2.57
Vṛtti Varadarājācārya

एभ्यः परस्य सिज्भिन्नस्य सादेरार्धधातुकस्येड् वा।

नर्तिष्यति, नर्त्स्यति। नृत्यतु। अनृत्यतु। नृत्येत्। नृत्यात्। अनर्तीत्,

अनर्तिष्यत्, अनर्त्स्यत्। त्रसी उद्वेगे॥४॥

वा भ्राशेति श्यन्वा।

त्रस्यति, त्रसति। तत्रास।

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

६३१- सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः। न सिच् असिच्, तस्मिन् असिचि। कृतश्च चृतश्च

छृदश्च, तृदश्च नृत् च तेषां समाहारद्वन्द्वः कृतचृतच्छृदतृदनृत्, तस्मात् कृतचृतच्छृदतृदनृतः। से

सप्तम्यन्तम्, असिचि सप्तम्यन्तं, कृतचृतच्छृदतृदनृतः प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्। इस सूत्र में

आर्धधातुकस्येड् वलादेः से इट् और उदितो वा से वा की अनुवृत्ति आती है।

कृत, चृत, छृद, तृद और नृत् धातु से परे सिच् से भिन्न सकारादि

आर्धधातुक को विकल्प से इट् आगम होता है।

सूत्र में से का सकारादि के परे होने पर ऐसा अर्थ करने पर सिच् के परे होने

पर भी विकल्प से इट् प्राप्त हो सकता था। इसलिए सिच् को रोकने के लिए असिचि ऐसा

कहा।

नर्तिष्यति, नर्त्स्यति। नृत् धातु से से लृट् लकार, नृत् स्य ति। आर्धधातुकं शेषः

से स्य की आर्धधातुकसंज्ञा होती है। उसको सेऽसिचि कृतचृतच्छृदतृदनृतः से वैकल्पिक इट्

आगम हुआ, नृत् इस्य ति बना। पुगन्तलघूपधस्य च से उपधाभूत ऋकार को रपर सहित

गुण, नर्त् इस्य ति बना। इकार से परे सकार का आदेशप्रत्यययोः से षत्व हुआ, नर्तिष्यति

बन गया। इट् आगम न होने के पक्ष में षत्व भी नहीं हुआ, गुण करके नर्त् स्य ति में

वर्णसम्मेलन हुआ- नर्त्स्यति।

नृत् धातु के लृट् के इट् आगम के पक्ष में- नर्तिष्यति, नर्तिष्यतः, नर्तिष्यन्ति।

नर्तिष्यसि, नर्तिष्यथः, नर्तिष्यथ। नर्तिष्यामि, नर्तिष्यावः, नर्तिष्यामः। इट् के अभाव में-

नर्त्स्यति, नर्त्स्यतः, नर्त्स्यन्ति। नर्त्स्यसि, नर्त्स्यथः, नर्त्स्यथ। नर्त्स्यामि, नर्त्स्यावः, नर्त्स्यामः।

लोट् के रूप- नृत्यतु-नृत्यतात्, नृत्यताम्, नृत्यन्तु। नृत्य-नृत्यतात्, नृत्यतम्,

नृत्यत। नृत्यानि, नृत्याव, नृत्याम। लङ् में- अनृत्यत्, अनृत्यताम्, अनृत्यन्। अनृत्यः, अनृत्यतम्,

अनृत्यत। अनृत्यम्, अनृत्याव, अनृत्याम। विधिलिङ् में- नृत्येत्, नृत्येताम्, नृत्येयुः। नृत्येः,

नृत्येतम्, नृत्येत। नृत्येयम्, नृत्येव, नृत्येम।

आशीर्लिङ् में- नृत्यात्, नृत्यास्ताम्, नृत्यासुः। नृत्याः, नृत्यास्तम्, नृत्यास्त। नृत्यासम्,

नृत्यास्व, नृत्यास्म। लुङ् में- अनर्तीत्, अनर्तिष्याम्, अनर्तिषुः, अनर्तीः, अनर्तिष्यम्, अनर्तिष्य,

अनर्तिषम्, अनर्तिष्व, अनर्तिष्म। लृङ् के इट् पक्ष में- अनर्तिष्यत्, अनर्तिष्यताम्, अनर्तिष्यन्।

अनर्तिष्यः, अनर्तिष्यतम्, अनर्तिष्यत। अनर्तिष्यम्, अनर्तिष्याव, अनर्तिष्याम। इट् न होने के

पक्ष में- अनत्स्यत्, अनत्स्यताम्, अनत्स्यत्। अनत्स्यः, अनत्स्यतम्, अनत्स्यत, अनत्स्यम्, अनत्स्याव, अनत्स्याम।