Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 12
Show
VṛttiGovind
LSK 541
एत्वाभ्यासनिषेधसूत्रम्
न शसददवादिगुणानाम्
Aṣṭādhyāyī 6.4.126
Vṛtti Varadarājācārya

शसेर्ददेर्वकारादीनां गुणशब्देन विहितो योऽकारः, तस्य एत्वाभ्यासलोपौ न।

दददे, दददाते, दददिरे। ददिता। ददिष्यते। ददताम्। अददत। ददेत।

ददिषीष्ट। अददिष्ट। अददिष्यत। त्रपूष् लन्जायाम्। २०॥ त्रपते।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

५४१- न शसददवादिगुणानाम्। शसश्च ददश्च वादिश्च गुणश्च तेषामितरेतरद्वन्द्वः

शसददवादिगुणाः, तेषां शसददवादिगुणानाम्। न अव्ययपदं, शसददवादिगुणानाम् पष्ठ्यन्तं,

द्विपदमिदं सूत्रम्। अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि से अतः, ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च से

एत् और अभ्यासलोपः, च की अनुवृत्ति आती है।

शस्, दद् तथा वकारादि धातुओं के ह्रस्व अकार तथा गुण के विधान से

उत्पन्न अकार को एत्व और अभ्यासलोप नहीं होते हैं।

दददे। दद् धातु से लिट्, त, एश् आदेश करके दद् को द्वित्व और अभ्यास लोप करने

पर ददद्+ए बना। यहाँ अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि से एत्व और अभ्यासलोप प्राप्त था,

उसका न शसददवादिगुणानाम् से निषेध हुआ। ददद्+ए में वर्णसम्मेलन होकर दददे सिद्ध हुआ।

लट्- ददते, ददेते, ददन्ते, ददसे, ददेथे, ददध्वे, ददे, ददावहे, ददामहे। लिट्- दददे, दददाते,

दददिरे, दददिषे, दददाथे, दददिध्वे, दददे, दददिवहे, दददिमहे। लुट्- ददिता, ददितारौ,

ददितारः, ददितासे, ददितासाथे, ददिताध्वे, ददिताहे, ददितास्वहे, ददितास्महे। लृट्- ददिष्यते,

ददिष्येते, ददिष्यन्ते, ददिष्यसे, ददिष्येथे, ददिष्यध्वे, ददिष्ये, ददिष्यावहे, ददिष्यामहे। लोट्-

ददताम्, ददेताम्, ददन्ताम्, ददस्व, ददेथाम्, ददध्वम्, ददै, ददावहै, ददामहै। लङ्- अददत,

अददेताम्, अददन्त, अददथाः, अददेथाम्, अददध्वम्, अददे, अददावहि, अददामहि। विधि

लिङ्- ददेत, ददेयाताम्, ददेरन्, ददेथाः, ददेयाथाम्, ददेध्वम्, ददेय, ददेवहि, ददेमहि।

आशीर्लिङ्- ददिषीष्ट, ददिषीयास्ताम्, ददिषीरन्, ददिषीष्ठाः, ददिषीयास्थाम्, ददिषीध्वम्,

ददिषीय, ददिषीवहि, ददिषीमहि। लुङ्- अददिष्ट, अददिषाताम्, अददिषत, अददिष्ठाः,

अददिषाथम्, अददिद्ववम्, अददिषि, अददिष्वहि, अददिष्महि। लृङ्- अददिष्यत, अददिष्येताम्,

अददिष्यन्त, अददिष्यथाः, अददिष्येथाम्, अददिष्यध्वम्, अददिष्ये, अददिष्यावहि, अददिष्यामहि।

त्रपूष् लन्जायाम्। त्रपूष् धातु लन्जा अर्थात् शरमाना अर्थ में है। ऊकार और

षकार की इत्संज्ञा होती है। त्रप् शेष रहता है। ऊदित् होने से स्वरतिसूतिसूयतिधूञ्दितो वा

से इट् विकल्प से होता है। षित् होने का फल कृदन्त में षिद्धिदादिभ्योऽङ् से अङ् आदि

प्रत्यय करना है।

त्रपते। त्रप् से लट्, त, शप्, एत्व करके त्रपते सिद्ध होता है।