Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 12
Show
VṛttiGovind
LSK 536
दयायासश्च
Aṣṭādhyāyī 3.1.37
Vṛtti Varadarājācārya

दय् अय् आस् एभ्य आम् स्याल्लिटि।

अयाञ्चक्रो अयिता। अयिष्यते। अयताम्। आयत। अयेत। अयिषीष्ट।

विभाषेटः। अयिषीढ्वम्, अयिषीध्वम्। आयिष्ट। आयिढ्वम्, आयिध्वम्।

आयिष्यत। द्युत दीप्तौ॥४॥

द्योतते।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

अय गतौ। अय धातु गति(जाना) अर्थ में है। गति के चार अर्थ होते हैं- गमन, ज्ञान, प्राप्ति और मोक्ष। प्रसंग के अनुसार अर्थ किया जाता है। यकारोत्तरवर्ती अनुदात्त अकार की इत्संज्ञा होती है, अय् शेष बचता है और अनुदात्तेत् होने से आत्मनेपदी होता है।

अयते। अय् से लट्, त, शप् और एत्व करके अय्+अ+ते बना। वर्णसम्मेलन होकर अयते सिद्ध होता है। अयते, अयेते, अयन्ते, अयसे, अयेथे, अयध्वे, अये, अयावहे, अयामहे।

५३६- दयायासश्च। दय् च आय् च आस् च तेषां समहारद्वन्द्वो दयायास्, तस्मात् दयायासः। दयायासः पञ्चम्यन्तं, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्। कास्यत्ययादाममन्त्रे लिटि से लिटि की अनुवृत्ति आती है।

लिट् के परे होने पर दय्, अय् और आस् इन धातुओं से आम् प्रत्यय होता है।

अयाञ्चक्रो। अय् से लिट्, दयायासश्च से आम, आम से परे लिट् का लुक्, कृ का अनुप्रयोग करके अयाम्+कृ+त बना। द्वित्व, उरत् से अत्व, हलादिशेष, चुत्व, एश् आदेश आदि करके एधाञ्चक्रो की तरह अयाञ्चक्रो बन जाता है।

लिट्- कृ का अनुप्रयोग- अयाञ्चक्रो, अयाञ्चक्राते, अयाञ्चक्रिरे, अयाञ्चकृषे, अयाञ्चक्राथे, अयाञ्चकृढ्वे, अयाञ्चक्रे, अयाञ्चकृवहे, अयाञ्चकृमहे। भू का अनुप्रयोग- अयाम्बभूव, अयाम्बभूवतुः, अयाम्बभूवुः, अयाम्बभूविथ, अयाम्बभूवथुः, अयाम्बभूव, अयाम्बभूव, अयाम्बभूविव, अयाम्बभूविम। अस् का अनुप्रयोग- अयामास, अयामासतुः, अयामासुः, अयामासिथ, अयामासथुः, अयामास, अयामास, अयामासिव, अयामासिम। लुट्- अयिता, अयितारौ, अयितारः, अयितासे, अयितासाथे, अयिताध्वे, अयिताहे, अयितास्वहे, अयितास्महे। लृट्- अयिष्यते, अयिष्येते, अयिष्यन्ते, अयिष्यसे, अयिष्येथे, अयिष्यध्वे, अयिष्ये, अयिष्यावहे,

अयिष्यामहे। लोट्- अयताम्, अयेताम्, अयन्ताम्, अयस्व, अयेथाम्, अयध्वम्, अयै, अयावहै, अयामहै। लङ्- आयत, आयेताम्, आयन्त, आयथाः, आयेथाम्, आयध्वम्, आये, आयावहि, आयामहि। विधिलिङ्- अयेत, अयेताम्, अयेरन्, अयेथाः, अयेथाम्, अयेध्वम्, अयेय, अयेवहि, अयेमहि। आशीर्लिङ्- अयिषीष्ट, अयिषीयास्ताम्, अयिषीरन्, अयिषीष्ठाः, अयिषीयास्थाम्, अयिषीढ्वम्-अयिषीध्वम्, अयिषीय, अयिषीवहि, अयिषीमहि। लुङ्- आयिष्ट, आयिषाताम्, आयिषत, आयिष्ठाः, आयिषाथाम्, आयिढ्वम्-आयिध्वम्, आयिषि, आयिष्वहि, आयिष्महि। लृङ्- आयिष्यत, आयिष्येताम्, आयिष्यन्त, आयिष्यथाः, आयिष्येथाम्, आयिष्यध्वम्, आयिष्ये, आयिष्यावहि, आयिष्यामहि।

द्युत दीप्तौ। द्युत धातु चमकना, प्रकाशित होना, प्रकट होना अर्थ में है। तकारोत्तरवर्ती अकार की इत्संज्ञा होती है। द्युत् शेष रहता है।

द्योतते। द्युत् से लट्, त, शप्, उपधागुण, एत्व करके द्योतते सिद्ध होता है। लट्- द्योतते, द्योतते, द्योतन्ते, द्योतसे, द्योतेथे, द्योतध्वे, द्योते, द्योतावहे, द्योतामहे।