स्वरत्यादेरूदितश्च परस्य वलादेरार्धधातुकस्येड् वा स्यात्।
जुगोपिथ, जुगोप्थ। गोपायिता, गोपिता, गोप्ता। गोपायिष्यति, गोपिष्यति, गोप्स्यति। गोपायतु। अगोपायत्। गोपायेत्। गोपाय्यात्, गुप्यात्। अगोपायीत्।
४७६- स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा। ऊत् इत् यस्य स ऊदित्। स्वरतिश्च सूतिश्च सूयतिश्च धूञ् च ऊदित् च तेषां समाहारद्वन्द्वः स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदित्, तस्य स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितः। स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितः पञ्चम्यन्तं, वा अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्। आर्धधातुकस्येड्वलादेः यह पूरा सूत्र अनुवृत्त होता है।
स्वरति रूप वाले स्वृ आदि और ऊदित् धातुओं से परे वलादि आर्धधातुक को विकल्प से इट् का आगम होता है।
सूत्रोक्त धातुएँ हैं- स्वृ शब्दोपतापयोः, षूङ् प्राणिगर्भविमोचने, षूङ् प्राणिप्रसवे, धूञ् कम्पने। गुपू धातु में दीर्घ ऊकार की इत्संज्ञा हुई है, अतः यह ऊदित् है।
जुगोपिथ, जुगोप्थ। थल् में स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा से विकल्प से इट् का आगम होकर जुगोपिथ बना और इट् न होने के पक्ष में जुगोप्थ सिद्ध हुआ। इस तरह आय न होने के पक्ष में रूप बने- जुगोप, जुगुपतुः, जुगुपुः, जुगोपिथ-जुगोप्थ, जुगुपथुः, जुगुप, जुगोप, जुगुपिव-जुगुप्व, जुगुपिम-जुगुप्म।
लिट् के अतिरिक्त लुट्, लृट्, आशीर्लिङ्, लुङ् और लृङ् ये लकार आर्धधातुक हैं। अतः इनमें आय प्रत्यय विकल्प से होगा। आय और इट् दोनों होने के पक्ष के रूप और आय न होने और स्वरतिसूतिसूयतिधूञूदितो वा से इट् होने के पक्ष के रूप तथा और इट् न होने के पक्ष के भी रूप होंगे। इस तरह तीन-तीन रूप सिद्ध होते हैं।
लुट् में- आय प्रत्यय और इट् होने के पक्ष में- गोपायिता, गोपायितारौ, गोपायितारः, गोपायितासि, गोपायितास्थः, गोपायितास्थ, गोपायितास्मि, गोपायितास्वः, गोपायितास्मः। आय न होने व इट् होने के पक्ष में- गोपिता, गोपितारौ, गोपितारः, गोपितासि, गोपितास्थः, गोपितास्थ, गोपितास्मि, गोपितास्वः, गोपितास्मः एवं इट् न होने के पक्ष में- गोप्ता, गोप्तारौ, गोप्तारः, गोप्तासि, गोप्तास्थः, गोप्तास्थ, गोप्तास्मि, गोप्तास्वः, गोप्तास्मः।
लृट् में- आय और इट् होने के पक्ष में- गोपायिष्यति, गोपायिष्यतः, गोपायिष्यन्ति, गोपायिष्यसि, गोपायिष्यथः, गोपायिष्यथ, गोपायिष्यामि, गोपायिष्यावः, गोपायिष्यामः। आय न होने व इट् होने के पक्ष में- गोपिष्यति, गोपिष्यतः, गोपिष्यन्ति, गोपिष्यसि, गोपिष्यथः, गोपिष्यथ, गोपिष्यामि, गोपिष्यावः, गोपिष्यामः। इट् न होने के पक्ष में- गोप्स्यति, गोप्स्यतः, गोप्स्यन्ति, गोप्स्यसि, गोप्स्यथः, गोप्स्यथ, गोप्स्यामि, गोप्स्यावः, गोप्स्यामः।
लोट्, लङ् और विधिलिङ् में कोई आर्धधातुक प्रत्यय नहीं है, अतः लट् की तरह आय नित्य से ही होता है।
लोट्- गोपायतु-गोपायतात्, गोपायताम्, गोपायन्तु, गोपाय-गोपायतात्, गोपायतम्, गोपायत, गोपायानि, गोपायाव, गोपायाम। लङ्- अगोपायत्, अगोपायताम्, अगोपायन्, अगोपायः, अगोपायतम्, अगोपायत, अगोपायम्, अगोपायाव, अगोपायाम। विधिलिङ्- गोपायेत्, गोपायेताम्, गोपायेयुः, गोपायेः, गोपायेतम्, गोपायेत, गोपायेयम्, गोपायेव, गोपायेम।
आशीर्लिङ् में वलादि आर्धधातुक के न मिलने के कारण इट् प्राप्त नहीं होता। आय पक्ष के रूप- गोपाय्यात्, गोपाय्यास्ताम्, गोपाय्यासुः, गोपाय्याः, गोपाय्यास्तम्, गोपाय्यास्त, गोपाय्यासम्, गोपाय्यास्व, गोपाय्यास्म। आयाभावे- गुप्यात्, गुप्यास्ताम्, गुप्यासुः, गुप्याः, गुप्यास्तम्, गुप्यास्त, गुप्यासम्, गुप्यास्व, गुप्यास्म।
अगोपायीत्। गोपाय से लुङ्, अट् आगम, तिप्, शप् प्राप्त होने पर उसे बाधकर
च्लि, सिच्, इट् आगम, ति के इकार का लोप करके अगोपाय+इस्+ईत् बना। अतो लोपः से यकारोत्तरवर्ती अकार का लोप, इट ईटि से सिच् का लुक्, दोनों इकारों में दीर्घ करके अगोपाय+ईत्, वर्णसम्मेलन करके अगोपायीत् सिद्ध हुआ। यहाँ आर्धधातुक प्रत्यय की अपेक्षा थी, अतः आयादय आर्धधातुके वा से आय प्रत्यय विकल्प से हुआ है। आय न होने के पक्ष में और स्वरतिसूतिसूयतिधूञ्जूदितो वा से इट् के पक्ष में अगुप्+इस्+ईत् है। हलन्त होने के कारण वदव्रजहलन्तस्याचः से गुप् के उकार को वृद्धि प्राप्त होती है। इस पर अग्रिम सूत्र प्रवृत्त होकर वृद्धि का निषेध करता है।