सनादयः कमेर्णिङन्ताः प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञकाः।
धातुत्वाल्लडादयः। गोपायति।
.....
४६८- सनाद्यन्ता धातवः। सन् आदौ येषां ते सनादयः, सनादयः अन्ते येषां ते सनाद्यन्ताः। सनाद्यन्ताः प्रथमान्तं, धातवः प्रथमान्तं, द्विपदमिदं सूत्रम्।
‘कमेर्णिङ्’ से ‘गुप्तिच्किद्ध्यः सन्’ तक जो बारह प्रत्यय कहे गये हैं, उन सन् आदि प्रत्यय जिनके अन्त में लगे हों, वे धातुसंज्ञक होते हैं।
अष्टाध्यायी के क्रम में सन्, क्यच्, काम्यच्, क्यङ्, क्यष्, आचार अर्थ में होने वाला क्विष्, णिच्, यङ्, यक्, आय, ईयङ्, णिङ् ये सनादि हैं।
कहा भी गया है-
सन्-क्यच्-काम्यच्-क्यङ्-क्यषोऽथाचारक्विब्-णिज्-यङस्तथा।
यगाय ईयङ् णिङ् चेति द्वादशामी सनादयः॥
उपर्युक्त प्रत्ययों के लगने के बाद प्रत्ययान्त समुदाय की सनाद्यन्ता धातवः से पुनः धातुसंज्ञा हो जाती है।
संख्या
प्रत्यय
प्रत्ययविधायक सूत्र
प्रत्ययान्त रूप
१.
सन्
गुप्तिन्किद्ध्यः सन् आदि
जुगुप्सते।
२.
क्यच्
सुप आत्मनः क्यच् आदि
पुत्रीयति।
३.
काम्यच्
काम्यच्च आदि
पुत्रकाम्यति।
४.
क्यङ्
कर्तुः क्यङ् सलोपश्च आदि
श्येनायते।
५.
क्यष्
लोहितादिडान्भ्यः क्यष्
लोहितायते।
६.
आचारार्थ क्विप्-
सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब्बा वक्तव्यः
कृष्णति।
७.
णिच्
सत्यापपाशरूपवीणा.....णिच्
चोरयति।
८.
यङ्
धातोरेकाचो हलादेःक्रियासमभिहारे०
बोभूयते।
९.
यक्
कण्ड्वादिभ्यो यक्
कण्डूयति।
१०.
आय
गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः
गोपायति।
११.
ईयङ्
ऋतेरीयङ्
ऋतीयते।
१२.
णिङ्
कमेर्णिङ्
कामयते।
इन बारह प्रत्ययों में क्यष् और ईयङ् का वर्णन लघुसिद्धान्तकौमुदी में नहीं है, शेष दस प्रत्ययों का वर्णन है। यहाँ पर आय-प्रत्यय का प्रसंग है।
गोपायति। गुप् धातु से स्वार्थ में गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः से आय प्रत्यय हुआ, गुप्+आय बना। आय की आर्धधातुकं शेषः से आर्धधातुकसंज्ञा हुई और उसके परे होने पर गुप् में गकारोत्तरवर्ती उकार की पुगन्तलघूपधस्य च से गुण हुआ, गोप्+आय बना। वर्णसम्मेलन होकर गोपाय बना। गोपाय की सनाद्यन्ता धातवः से धातुसंज्ञा हुई। धातुसंज्ञा होने से वर्तमान काल में लट् लकार, उसके स्थान पर तिप्, अनुबन्धलोप, सार्वधातुकसंज्ञा, शप्, उसमें भी अनुबन्धलोप होकर गोपाय+अ+ति बना। गोपाय+अ में अतो गुणे से पररूप होकर गोपाय, गोपाय+ति=गोपायति सिद्ध हुआ। गोपायति, गोपायतः, गोपायन्ति। गोपायसि, गोपायथः, गोपायथ। गोपायामि, गोपायावः, गोपायामः।