Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 12
Show
VṛttiGovind
LSK 452
किद्वद्विधायकमतिदेशसूत्रम्
असंयोगाल्लिट् कित्
Aṣṭādhyāyī 1.2.5
Vṛtti Varadarājācārya

असंयोगात्परोऽपिल्लिट् कित् स्यात्।

सिषिधतुः। सिषिधुः। सिषेधिथ। सिषिधथुः। सिषिध। सिषेध। सिषिधिव।

सिषिधिम। सेधिता। सेधिष्यति। सेधतु। असेधत्। सेधेत्। सिध्यात्।

असेधीत्।

असेधिष्यत्। एवं चिती संज्ञाने॥४॥

शुच शोके॥५॥

गद व्यक्तायां वाचि॥६॥

गदति।

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī

४५२- असंयोगाल्लिट् कित्। न संयोगः असंयोगः, तस्मात् असंयोगात्। असंयोगात् पञ्चम्यन्तं, लिट् प्रथमान्तं, कित् प्रथमान्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्। सार्वधातुकमपित् से अपित् की अनुवृत्ति आती है।

असंयोग से परे पित् से भिन्न लिट् लकार को किद्वद्भाव होता है।

यह अतिदेश करता है। इससे जो पहले से कित् नहीं है, उसे कित् जैसा बनाकर विडन्ति च आदि सूत्रों से गुणनिषेध आदि प्रयोजन सिद्ध होंगे, जो आगे स्पष्ट हो जायेंगे।

सिषिधतुः। सिषिधुः। षिध से सिध् बनने के बाद लिट्-लकार, तस्, अतुस् आदेश, सिध् अतुस् बना, लिट् च से आर्धधातुकसंज्ञा, लिटि धातोरनभ्यासस्य से द्वित्व, सिध् सिध् अतुस्, पूर्वोऽभ्यासः से अभ्याससंज्ञा, हलादि शेषः से प्रथम सिध् के धकार का लोप और सकार शेष रहा, सि सिध् अतुस् बना। सिसिध् में कोई संयोग नहीं है, उससे परे लिट्-लकार सम्बन्धी अतुस् को असंयोगाल्लिट् कित् से किद्वद्भाव, आर्धधातुक के परे रहने पर सिध् में इकार को पुगन्तलघूपधस्य च से गुण प्राप्त, अतुस् कित् है, अतः विडन्ति च से गुण का निषेध, सिसिध्+अतुस् है। प्रथम सि में इण् है इकार, उससे परे द्वितीय सिध् के सकार के स्थान पर आदेशप्रत्यययोः से षत्व, सि षिध् अतुस् बना, वर्णसम्मेलन हुआ- सिषिधतुस् बना। सकार का रुत्व और विसर्ग हुआ सिषिधतुः। अब इसी प्रकार प्रथमपुरुष के बहुवचन में झि और उसके स्थान पर उस् आदेश होने के बाद सिषिधुः भी सरलता से बन जायेगा।

सिषेधिथ। मध्यमपुरुष के एकवचन में सिप्, थल् आदेश, थ वल् प्रत्याहार में आता है, अतः आर्धधातुकस्येड् वलादेः से इट् का आगम करके शेष कार्य सिषेध के समान करने पर सिषेधिथ भी बन जायेगा।

सिषिध्युः। सिषिध। इनको सिषिधतुः की तरह बनाइये।

सिषेध। इसको प्रथमपुरुष एकवचन की तरह बनाइये।

सिषिधिव। सिषिधिम। इनको भी सिषिधतुः की तरह ही बनाइये। यहाँ पर वलादि आर्धधातुक के परे रहने पर इट् का आगम भी होगा।

सेधिता। षिध से सिध् बन जाने के बाद लुट् लकार, तिप्, सार्वधातुकसंज्ञा, शप् प्राप्त, उसे बाधकर तासि प्रत्यय, उसकी आर्धधातुकसंज्ञा, इट् का आगम, सिध् में पुगन्तलघूपधस्य च से गुण, डा आदेश आदि करके सेधिता बन जायेगा। इसी तरह सेधितारौ, सेधितारः। सेधितासि, सेधितास्थः, सेधितास्थ। सेधितास्मि, सेधितास्वः, सेधितास्मः भी बनाइये। यदि आपको भू-धातु में की गई प्रक्रिया आती है तो इन प्रयोगों की सिद्धि में कोई कठिनाई नहीं आयेगी और यदि प्रक्रिया नहीं आती है तो फिर कभी भी नहीं समझेंगे।

लृट् लकार में सिध् ति, सिध् स्य ति, सिध् इ स्य ति, सेध् इ स्य ति, सेध् इ ष्य ति, वर्णसम्मेलन सेधिष्यति। आगे- सेधिष्यतः, सेधिष्यन्ति। सेधिष्यसि, सेधिष्यथः, सेधिष्यथ। सेधिष्यामि, सेधिष्यावः, सेधिष्यामः भी बनाइये।

लोट् लकार में अत् धातु में आपने जो प्रक्रिया की है, वही प्रक्रिया सिध् में भी करें और विशेषतया पुगन्तलघूपधस्य च से गुण करके बनाइये- सेधतु-सेधतात्, सेधताम्, सेधन्तु। सेध-सेधतात्, सेधतम्, सेधत। सेधानि, सेधाव, सेधाम।

लङ् लकार में अत् धातु में आपने जो प्रक्रिया की है, वही प्रक्रिया सिध् में भी करें और हलादिधातु होने के कारण अट् का आगम तथा विशेषतया पुगन्तलघूपधस्य च से गुण करके बनाइये- असेधत्, असेधताम्, असेधन्। असेधः, असेधतम्, असेधत। असेधम्, असेधाव, असेधाम।

विधिलिङ् लकार में अत् धातु में आपने जो प्रक्रिया की है, वही प्रक्रिया सिध् में भी करें और विशेषतया पुगन्तलघूपधस्य च से गुण करके बनाइये- सेधेत्, सेधेताम्, सेधेयुः। सेधेः, सेधेतम्, सेधत। सेधेयम्, सेधेव, सेधेम।

आशीर्लिङ् लकार में अत् धातु में आपने जो प्रक्रिया की है, वही प्रक्रिया सिध् में भी करें और विशेषतया पुगन्तलघूपधस्य च से प्राप्त गुण का लिङ्गशिषि से यासुट् को किद्वद्भाव करके विङ्गति च से निषेध करना न भूलें। इस तरह से बनाइये- सिध्यात्, सिध्यास्ताम्, सिध्यासुः। सिध्याः, सिध्यास्तम्, सिध्यास्त। सिध्यासम्, सिध्यास्व, सिध्यास्म।

लृङ् लकार में अत् धातु में आपने जो प्रक्रिया की है, वही प्रक्रिया सिध् में भी करें किन्तु हलादि धातु होने के कारण यहाँ अट् आगम होगा, आट् नहीं। विशेषतया पुगन्तलघूपधस्य च से गुण करके बनाइये- असेधीत्, असेधिष्टाम्, असेधिषुः। असेधीः असेधिष्टम्, असेधिष्ट। असेधिषम्, असेधिष्व, असेधिष्म।

लृङ् लकार में अत् धातु में आपने जो प्रक्रिया की है, वही प्रक्रिया सिध् में भी करें और हलादिधातु होने के कारण अट् का आगम तथा विशेषतया पुगन्तलघूपधस्य च से गुण करके बनाइये- असेधिष्यत्, असेधिष्यताम्, असेधिष्यन्। असेधिष्यः, असेधिष्यतम्, असेधिष्यत। असेधिष्यम्, असेधिष्याव, असेधिष्याम।

चिती संज्ञाने। चिती धातु होश में आना या ठीक तरह से जानकारी प्राप्त करना, इस अर्थ में है।। चिती में ईकार की इत्संज्ञा होकर केवल चित् ही बचता है। इसके रूप भी सिध् धातु की तरह ही बनाइये जैसे कि लघूपधगुण होकर चेतति बनता है।

लट् के रूप- चेतति, चेततः, चेतन्ति, चेतसि, चेतथः, चेतथ। चेतामि, चेतावः, चेतामः।

लिट्- चिचेत, चिचिततुः, चिचितुः। चिचेतिथ, चिचितथुः, चिचित। चिचेत, चिचितिव,

चिचितिम। लुट् चेतिता, चेतितारौ, चेतितारः। चेतितासि, चेतितास्थः, चेतितास्थ। चेतितास्मि,

चेतितास्वः, चेतितास्मः। लृट्- चेतिष्यति, चेतिष्यतः, चेतिष्यन्ति। चेतिष्यसि, चेतिष्यथः,

चेतिष्यथ। चेतिष्यामि, चेतिष्यावः, चेतिष्यामः। लोट्- चेततु-चेततात्, चेतताम्, चेतन्तु।

चेत-चेततात्, चेततम्, चेतत। चेतानि, चेताव, चेताम। लङ्- अचेतत्, अचेतताम्, अचेतन्।

अचेतः, अचेततम्, अचेतत। अचेतम्, अचेताव, अचेताम। विधिलिङ्- चेतेत्, चेतेताम्,

चेतेयुः। चेतेः, चेतेतम्, चेतेत। चेतेयम्, चेतेव, चेतेम। आशीर्लिङ्- चित्यात्, चित्यास्ताम्,

चित्यासुः। चित्याः, चित्यास्तम्, चित्यास्त। चित्यासम्, चित्यास्व, चित्यास्म। लुङ्- अचेतीत्,

अचेतिष्टाम्, अचेतिषुः। अचेतीः, अचेतिष्टम्, अचेतिष्ट। अचेतिषम्, अचेतिष्व, अचेतिष्म।

लृङ्- अचेतिष्यत्, अचेतिष्यताम्, अचेतिष्यन्। अचेतिष्यः, अचेतिष्यतम्, अचेतिष्यत। अचेतिष्यम्,

अचेतिष्याव, अचेतिष्याम।

शुच शोके। शुच् धातु शोक करना, चिन्ता करना, चिन्तन करना अर्थ में है।

इसमें चकारोत्तरवर्ती अकार की इत्संज्ञा होकर केवल शुच् ही शेष रहता है। लघूपधगुण

होकर शोचति बनता है। इसके सभी लकारों में सिध् और चित् के समान ही रूप बनते

हैं। लट- शोचति, शोचतः, शोचन्ति। शोचसि, शोचथः, शोचथ। शोचामि, शोचावः, शोचामः।

लिट्- शुशोच, शुशुचतुः, शुशुचुः। शुशोचिथ, शुशुचथुः शुशुच। शुशोच, शुशुचिव, शुशुचिम।

लुट्- शोचिता, शोचितारौ, शोचितारः। शोचितासि, शोचितास्थः, शोचितास्थ। शोचितास्मि,

शोचितास्वः, शोचितास्म। लृट्- शोचिष्यति, शोचिष्यतः, शोचिष्यन्ति, शोचिष्यसि, शोचिष्यथः,

शोचिष्यथ। शोचिष्यामि, शोचिष्यावः, शोचिष्यामः। लोट्- शोचतु-शोचतात्, शोचताम्, शोचन्तु।

शोच-शोचतात्, शोचतम्, शोचत। शोचानि, शोचाव, शोचाम। लङ्- अशोचत्, अशोचताम्,

अशोचन्। अशोचः, अशोचतम्, अशोचत। अशोचम्, अशोचाव, अशोचाम। विधिलिङ्-

शोचेत्, शोचेताम्, शोचेयुः। शोचेः, शोचेतम्, शोचेत। शोचेयम्, शोचेव, शोचेम।

आशीर्लिङ्- शुच्यात्, शुच्यास्ताम्, शुच्यासुः। शुच्याः, शुच्यास्तम्, शुच्यास्त। शुच्यासम्,

शुच्यास्व, शुच्यास्म। लुङ्- अशोचीत्, अशोचिष्टाम्, अशोचिषुः। अशोचीः, अशोचिष्टम्,

अशोचिष्ट। अशोचिषम्, अशोचिष्व, अशोचिष्म। लृङ्- अशोचिष्यत्, अशोचिष्यताम्, अशोचिष्यन्।

अशोचिष्यः, अशोचिष्यतम्, अशोचिष्यत। अशोचिष्यम्, अशोचिष्याव, अशोचिष्याम।

गद व्यक्तायां वाचि। गद् धातु स्पष्ट उच्चारण करना अर्थ में है। इसमें

दकारोत्तरवर्ती अकार की उपदेशेऽजनुनासिक इत् से इत्संज्ञा और तस्य लोपः से लोप होने

पर गद् बचता है।

गदति। गद्, गद् लट्, गद् तिप्, गद् ति, गद् शप् ति, गद् अ ति, गदति। आगे

गदतः, गदन्ति। गदसि, गदथः, गदथ। गदामि, गदावः, गदामः।

लट् के रूप- चेतति, चेततः, चेतन्ति, चेतसि, चेतथः, चेतथ। चेतामि, चेतावः, चेतामः।

लिट्- चिचेत, चिचिततुः, चिचितुः। चिचेतिथ, चिचितथुः, चिचित। चिचेत, चिचितिव,

चिचितिम। लुट् चेतिता, चेतितारौ, चेतितारः। चेतितासि, चेतितास्थः, चेतितास्थ। चेतितासि,

चेतितास्वः, चेतितास्मः। लृट्- चेतिष्यति, चेतिष्यतः, चेतिष्यन्ति। चेतिष्यसि, चेतिष्यथः,

चेतिष्यथ। चेतिष्यामि, चेतिष्यावः, चेतिष्यामः। लोट्- चेततु-चेततात्, चेतताम्, चेतन्तु।

चेत-चेततात्, चेततम्, चेतत। चेतानि, चेताव, चेताम। लङ्- अचेतत्, अचेतताम्, अचेतन्।

अचेतः, अचेततम्, अचेतत। अचेतम्, अचेताव, अचेताम। विधिलिङ्- चेतेत्, चेतेताम्,

चेतेयुः। चेतेः, चेतेतम्, चेतेत। चेतेयम्, चेतेव, चेतेम। आशीर्लिङ्- चित्यात्, चित्यास्ताम्,

चित्यासुः। चित्याः, चित्यास्तम्, चित्यास्त। चित्यासम्, चित्यास्व, चित्यास्म। लुङ्- अचेतीत्,

अचेतिष्याम्, अचेतिषुः। अचेतीः, अचेतिष्यम्, अचेतिष्य। अचेतिषम्, अचेतिष्व, अचेतिष्म।

लृङ्- अचेतिष्यत्, अचेतिष्यताम्, अचेतिष्यन्। अचेतिष्यः, अचेतिष्यतम्, अचेतिष्यत। अचेतिष्यम्,

अचेतिष्याव, अचेतिष्याम।

शुच शोके। शुच् धातु शोक करना, चिन्ता करना, चिन्तन करना अर्थ में है।

इसमें चकारोत्तरवर्ती अकार की इत्संज्ञा होकर केवल शुच् ही शेष रहता है। लघूपधगुण

होकर शोचति बनता है। इसके सभी लकारों में सिध् और चित् के समान ही रूप बनते

हैं। लट- शोचति, शोचतः, शोचन्ति। शोचसि, शोचथः, शोचथ। शोचामि, शोचावः, शोचामः।

लिट्- शुशोच, शुशुचतुः, शुशुचुः। शुशोचिथ, शुशुचथुः शुशुच। शुशोच, शुशुचिव, शुशुचिम।

लुट्- शोचिता, शोचितारौ, शोचितारः। शोचितासि, शोचितास्थः, शोचितास्थ। शोचितासि,

शोचितास्वः, शोचितास्म। लृट्- शोचिष्यति, शोचिष्यतः, शोचिष्यन्ति, शोचिष्यसि, शोचिष्यथः,

शोचिष्यथ। शोचिष्यामि, शोचिष्यावः, शोचिष्यामः। लोट्- शोचतु-शोचतात्, शोचताम्, शोचन्तु।

शोच-शोचतात्, शोचतम्, शोचत। शोचानि, शोचाव, शोचाम। लङ्- अशोचत्, अशोचताम्,

अशोचन्। अशोचः, अशोचतम्, अशोचत। अशोचम्, अशोचाव, अशोचाम। विधिलिङ्-

शोचेत्, शोचेताम्, शोचेयुः। शोचेः, शोचेतम्, शोचेत। शोचेयम्, शोचेव, शोचेम।

आशीर्लिङ्- शुच्यात्, शुच्यास्ताम्, शुच्यासुः। शुच्याः, शुच्यास्तम्, शुच्यास्त। शुच्यासम्,

शुच्यास्व, शुच्यास्म। लुङ्- अशोचीत्, अशोचिष्याम्, अशोचिषुः। अशोचीः, अशोचिष्यम्,

अशोचिष्य। अशोचिषम्, अशोचिष्व, अशोचिष्म। लृङ्- अशोचिष्यत्, अशोचिष्यताम्, अशोचिष्यन्।

अशोचिष्यः, अशोचिष्यतम्, अशोचिष्यत। अशोचिष्यम्, अशोचिष्याव, अशोचिष्याम।

गद व्यक्तायां वाचि। गद् धातु स्पष्ट उच्चारण करना अर्थ में है। इसमें

दकारोत्तरवर्ती अकार की उपदेशेऽजनुनासिक इत् से इत्संज्ञा और तस्य लोपः से लोप होने

पर गद् बचता है।

गदति। गद्, गद् लट्, गद् तिप्, गद् ति, गद् शप् ति, गद् अ ति, गदति। आगे

गदतः, गदन्ति। गदसि, गदथः, गदथ। गदामि, गदावः, गदामः।

लट् के रूप- चेतति, चेततः, चेतन्ति, चेतसि, चेतथः, चेतथ। चेतामि, चेतावः, चेतामः।

लिट्- चिचेत, चिचिततुः, चिचितुः। चिचेतिथ, चिचितथुः, चिचित। चिचेत, चिचितिव,

चिचितिम। लुट् चेतिता, चेतितारौ, चेतितारः। चेतितासि, चेतितास्थः, चेतितास्थ। चेतितासि,

चेतितास्वः, चेतितास्मः। लृट्- चेतिष्यति, चेतिष्यतः, चेतिष्यन्ति। चेतिष्यसि, चेतिष्यथः,

चेतिष्यथ। चेतिष्यामि, चेतिष्यावः, चेतिष्यामः। लोट्- चेततु-चेततात्, चेतताम्, चेतन्तु।

चेत-चेततात्, चेततम्, चेतत। चेतानि, चेताव, चेताम। लङ्- अचेतत्, अचेतताम्, अचेतन्।

अचेतः, अचेततम्, अचेतत। अचेतम्, अचेताव, अचेताम। विधिलिङ्- चेतेत्, चेतेताम्,

चेतेयुः। चेतेः, चेतेतम्, चेतेत। चेतेयम्, चेतेव, चेतेम। आशीर्लिङ्- चित्यात्, चित्यास्ताम्,

चित्यासुः। चित्याः, चित्यास्तम्, चित्यास्त। चित्यासम्, चित्यास्व, चित्यास्म। लुङ्- अचेतीत्,

अचेतिष्टाम्, अचेतिषुः। अचेतीः, अचेतिष्टम्, अचेतिष्ट। अचेतिषम्, अचेतिष्व, अचेतिष्म।

लृङ्- अचेतिष्यत्, अचेतिष्यताम्, अचेतिष्यन्। अचेतिष्यः, अचेतिष्यतम्, अचेतिष्यत। अचेतिष्यम्,

अचेतिष्याव, अचेतिष्याम।

शुच शोके। शुच् धातु शोक करना, चिन्ता करना, चिन्तन करना अर्थ में है।

इसमें चकारोत्तरवर्ती अकार की इत्संज्ञा होकर केवल शुच् ही शेष रहता है। लघूपधगुण

होकर शोचति बनता है। इसके सभी लकारों में सिध् और चित् के समान ही रूप बनते

हैं। लट- शोचति, शोचतः, शोचन्ति। शोचसि, शोचथः, शोचथ। शोचामि, शोचावः, शोचामः।

लिट्- शुशोच, शुशुचतुः, शुशुचुः। शुशोचिथ, शुशुचथुः शुशुच। शुशोच, शुशुचिव, शुशुचिम।

लुट्- शोचिता, शोचितारौ, शोचितारः। शोचितासि, शोचितास्थः, शोचितास्थ। शोचितासि,

शोचितास्वः, शोचितास्म। लृट्- शोचिष्यति, शोचिष्यतः, शोचिष्यन्ति, शोचिष्यसि, शोचिष्यथः,

शोचिष्यथ। शोचिष्यामि, शोचिष्यावः, शोचिष्यामः। लोट्- शोचतु-शोचतात्, शोचताम्, शोचन्तु।

शोच-शोचतात्, शोचतम्, शोचत। शोचानि, शोचाव, शोचाम। लङ्- अशोचत्, अशोचताम्,

अशोचन्। अशोचः, अशोचतम्, अशोचत। अशोचम्, अशोचाव, अशोचाम। विधिलिङ्-

शोचेत्, शोचेताम्, शोचेयुः। शोचेः, शोचेतम्, शोचेत। शोचेयम्, शोचेव, शोचेम।

आशीर्लिङ्- शुच्यात्, शुच्यास्ताम्, शुच्यासुः। शुच्याः, शुच्यास्तम्, शुच्यास्त। शुच्यासम्,

शुच्यास्व, शुच्यास्म। लुङ्- अशोचीत्, अशोचिष्टाम्, अशोचिषुः। अशोचीः, अशोचिष्टम्,

अशोचिष्ट। अशोचिषम्, अशोचिष्व, अशोचिष्म। लृङ्- अशोचिष्यत्, अशोचिष्यताम्, अशोचिष्यन्।

अशोचिष्यः, अशोचिष्यतम्, अशोचिष्यत। अशोचिष्यम्, अशोचिष्याव, अशोचिष्याम।

गद व्यक्तायां वाचि। गद् धातु स्पष्ट उच्चारण करना अर्थ में है। इसमें

दकारोत्तरवर्ती अकार की उपदेशेऽजनुनासिक इत् से इत्संज्ञा और तस्य लोपः से लोप होने

पर गद् बचता है।

गदति। गद्, गद् लट्, गद् तिप्, गद् ति, गद् शप् ति, गद् अ ति, गदति। आगे

गदतः, गदन्ति। गदसि, गदथः, गदथ। गदामि, गदावः, गदामः।