Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 8
Show
VṛttiHindiEnglishGovind
LSK 345
नुम्-निषेधकं विधिसूत्रम्
नाभ्यस्ताच्छतुः
Aṣṭādhyāyī 7.1.78
Vṛtti Varadarājācārya

अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम् न। ददत्, ददद्। ददतौ। ददतः।

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī
३४५- नाभ्यस्ताच्छतुः।345. nābhyastācchatuḥ.न अव्ययपदम्, अभ्यस्तात् पञ्चम्यन्तं, शतुः षष्ठ्यन्तं, त्रिपदमिदं सूत्रम्।na is an indeclinable word, abhyastāt is in the ablative (pañcamī), śatuḥ is in the genitive; this sūtra has three words.इदितो नुम् धातोः से नुम् की अनुवृत्ति आती है।The word num is carried over by anuvṛtti from idito num dhātoḥ.
अभ्यस्त से परे शतृ-प्रत्यय को नुम् का आगम न हो।After an abhyasta, let there be no num augment to the śatṛ pratyaya.
यह सूत्र उगिदचां सर्वनामस्थानोऽधातोः से प्राप्त नुम् का निषेध करता है।This sūtra prohibits the num obtained by ugidacāṁ sarvanāmasthāno'dhātoḥ.
ददत्, ददद्।dadat, dadad.देता हुआ।Giving.दा धातु से शतृ-प्रत्यय, श्लु, द्वित्व, अभ्याससंज्ञा, ह्रस्व और आकार का लोप आदि करके ददत् सिद्ध होता है।From the dhātu dā, taking the śatṛ pratyaya, ślu, dvitva, the abhyāsa-saṁjñā, shortening, elision of the ākāra, and so on, dadat is established.उसकी प्रातिपदिकसंज्ञा और उभे अभ्यस्तम् से समुदाय की अभ्यस्तसंज्ञा करके सु, नुम् की प्राप्ति, नाभ्यस्ताच्छतुः से नुम् का निषेध होने पर ददत् ही रहा।Doing its prātipadika-saṁjñā and, by ubhe abhyastam, the abhyasta-saṁjñā of the collection, then su, the obtaining of num and its prohibition by nābhyastācchatuḥ, dadat alone remains.सु का लोप करके तकार के स्थान पर झलां जशोऽन्ते से जश्त्व करके वावसाने से वैकल्पिक चर्त्व होकर ददत्, ददद् ये दो रूप सिद्ध हो जातेEliding su, doing jaśtva in place of the takāra by jhalāṁ jaśo'nte, and then optional cartva by vāvasāne, the two forms dadat and dadad come to be
हैं।established.अजादिविभक्ति के परे केवल वर्णसम्मेलन और हलादिविभक्ति के परे जश्त्व करने पर ददत् के रूप बनते हैं- ददतौ, ददतः, ददतम्, ददतौ, ददतः, ददता, ददद्भ्याम्, ददद्भिः, ददते, ददद्भ्यः, ददतः, ददतोः, ददताम्, ददति, ददत्सु, हे ददत्, हे ददद्, हे ददतौ, हे ददतः!When a vowel-initial vibhakti follows there is only the joining of letters, and when a consonant-initial vibhakti follows, on doing jaśtva the forms of dadat are made — dadatau, dadataḥ, dadatam, dadatau, dadataḥ, dadatā, dadadbhyām, dadadbhiḥ, dadate, dadadbhyaḥ, dadataḥ, dadatoḥ, dadatām, dadati, dadatsu, he dadat, he dadad, he dadatau, he dadataḥ!