Premabase · Laghu-siddhānta-kaumudī · Prakaraṇa 5
Show
VṛttiHindiEnglishGovind
LSK 201
गतिसंज्ञाविधायकं संज्ञासूत्रम्
गतिश्च
Aṣṭādhyāyī 1.4.60
Vṛtti Varadarājācārya

प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः।

वार्तिकम्- गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते। शुद्धधियौ।

.....

Hindi commentary Govind Prasad Sharma · śrīdhara-mukhollāsinī
२०१- गतिश्च।201. gatiśca.गतिः प्रथमान्तं, च अव्ययपदं, द्विपदमिदं सूत्रम्।gatiḥ is in the nominative (prathamā), ca is an indeclinable word; this sūtra has two words.प्रादयः से प्रादयः तथा उपसर्गाः क्रियायोगे से क्रियायोगे का अनुवर्तन होता है।From prādayaḥ the word prādayaḥ, and from upasargāḥ kriyāyoge the word kriyāyoge, are carried over (anuvṛtti).
प्र, परा आदि क्रिया के योग में गतिसंज्ञक होते हैं।pra, parā, and the rest, in connection with a verb (kriyā), receive the gati-saṁjñā.
स्मरण होगा कि उपसर्गाः क्रियायोगे से प्र, परा आदि बाईस प्रादियों की उपसर्गसंज्ञा हुई थी, उनकी उसी स्थिति में गतिसंज्ञा भी होती है।It will be recalled that by upasargāḥ kriyāyoge the twenty-two prādis such as pra and parā received the upasarga-saṁjñā; in that very condition they also receive the gati-saṁjñā.अष्टाध्यायी में ये सूत्र साथ-साथ पढ़े गये हैं।In the Aṣṭādhyāyī these sūtras are recited together.गतिसंज्ञा के अनेक प्रयोजन हैं किन्तु इस प्रकरण में गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते इस वार्तिक में गति क्या है? यह जानने के लिए गतिसंज्ञा की आवश्यकता है।The gati-saṁjñā has many purposes, but in this section the gati-saṁjñā is required in order to know what gati is in the vārttika gatikāraketarapūrvapadasya yaṇ neṣyate.
..... गतिकारकेतरपूर्वपदस्य यण् नेष्यते।..... gatikāraketarapūrvapadasya yaṇ neṣyate.यह वार्तिक है।This is a vārttika.जिस शब्द का पूर्वपद गतिसंज्ञक या कारक से भिन्न हो, उसको एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य से यण् नहीं होता है।A word whose prior member (pūrvapada) is other than gati-saṁjñaka or a kāraka does not receive yaṇ by eranekāco'saṁyogapūrvasya.कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान और अधिकरण ये छः कारक हैं।kartā, karma, karaṇa, sampradāna, apādāna, and adhikaraṇa — these are the six kārakas.उन शब्दों में एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य से यण् होता है, जिसका पूर्वपद या तो गतिसंज्ञक हो या कारक हो।yaṇ takes place by eranekāco'saṁyogapūrvasya in those words whose prior member is either gati-saṁjñaka or a kāraka.यदि गतिसंज्ञक भी न हो और कारक भी न हो, अन्य कोई भिन्न हो तो इस सूत्र से यण् नहीं होगा।If it is neither gati-saṁjñaka nor a kāraka, but something else, then yaṇ will not take place by this sūtra.जैसे कि शुद्धा धीर्यस्य इस विग्रह में बहुव्रीहि समास करके शुद्धधी बना है।For example, in the analysis śuddhā dhīryasya, by forming a bahuvrīhi compound, śuddhadhī is formed.इसमें शुद्धा पूर्वपद और धी उत्तरपद है।In it, śuddhā is the prior member and dhī the latter member.पूर्वपद शुद्धा गतिसंज्ञक और कारक न होकर धी का विशेषण है।The prior member śuddhā, being neither gati-saṁjñaka nor a kāraka, is an adjective (viśeṣaṇa) of dhī.अतः कारक से भिन्न पूर्वपद वाला शब्द हुआ- शुद्धधी।Therefore śuddhadhī is a word whose prior member is other than a kāraka.अतः इस वार्तिक के बल पर एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य नहीं लगेगा, यण् नहीं होगा, इयङ् होकर शुद्धधियौ आदि रूप बनेंगे।Therefore, by the force of this vārttika, eranekāco'saṁyogapūrvasya will not apply, yaṇ will not take place, and iyaṅ occurring, forms such as śuddhadhiyau will be formed.
ईकारान्त पुल्लिङ्ग गतिकारकपूर्वपदभिन्न शुद्धधी-शब्द के रूपForms of the ī-ending masculine word śuddhadhī, whose prior member is other than gati or kāraka
विभक्तिCase (vibhakti)
एकवचनSingular
द्विवचनDual
बहुवचनPlural
प्रथमाNominative (prathamā)
शुद्धधीःśuddhadhīḥ
शुद्धधियौśuddhadhiyau
शुद्धधियःśuddhadhiyaḥ
द्वितीयाAccusative (dvitīyā)
शुद्धधियम्śuddhadhiyam
शुद्धधियौśuddhadhiyau
शुद्धधियःśuddhadhiyaḥ
तृतीयाInstrumental (tṛtīyā)
शुद्धधियाśuddhadhiyā
शुद्धधीभ्याम्śuddhadhībhyām
शुद्धधीभिःśuddhadhībhiḥ
चतुर्थीDative (caturthī)
शुद्धधियेśuddhadhiye
शुद्धधीभ्याम्śuddhadhībhyām
शुद्धधीभ्यःśuddhadhībhyaḥ
पञ्चमीAblative (pañcamī)
शुद्धधियःśuddhadhiyaḥ
शुद्धधीभ्याम्śuddhadhībhyām
शुद्धधीभ्यःśuddhadhībhyaḥ
षष्ठीGenitive (ṣaṣṭhī)
शुद्धधियःśuddhadhiyaḥ
शुद्धधियोःśuddhadhiyoḥ
शुद्धधियाम्śuddhadhiyām
सप्तमीLocative (saptamī)
शुद्धधियिśuddhadhiyi
शुद्धधियोःśuddhadhiyoḥ
शुद्धधीषुśuddhadhīṣu
सम्बोधनVocative (sambodhana)
हे शुद्धधीःhe śuddhadhīḥ
हे शुद्धधियौhe śuddhadhiyau
हे शुद्धधियःhe śuddhadhiyaḥ