s1gloss
rata-hiṇḍako rati-cauraḥ |
rata-hiṇḍakaḥthe word rata-hiṇḍaka [in L1]'रत-हिण्डक' शब्द का अर्थ है
rati-cauraḥmeans a thief of love-making, of ratiरति का चोर
rata-hiṇḍakaḥ — the word rata-hiṇḍaka; rati-cauraḥ — means a thief of rati.
rata-hiṇḍakaḥ — रत-हिण्डक अर्थात्; rati-cauraḥ — रति का चोर।
Viśvanātha too glosses rata-hiṇḍaka as a thief — but he writes rati-caura, 'a thief of rati (love-pleasure),' where Jīva wrote rata-caura.
'रत-हिण्डक' का अर्थ है रति का चोर।
s2gloss
tasya adhvani yaḥ pāṇḍityaṁ prāpuḥ, tathā aśeṣa-ṣiḍgāṇāṁ strī-lampaṭānāṁ yā nagarī tasyā sāmrājya-caryāṁ yatheṣṭācaraṇaṁ kurvan san pūrvaṁ kāma-dīkṣā-vratī abhūt, sa evāyaṁ hari-guṇān udīrayan saṅkīrtayan udgata-bāṣpa-dhārā-yuktā dṛṣṭir yasya tathā-bhūtaḥ san strī-vadane dṛṣṭe sati vikūṇita-mukho vakrita-vadanaḥ |
tasya adhvanion his path — the rati-thief's roadउस रति-चोर के मार्ग में
yaḥ pāṇḍityaṁ prāpuḥwho attained mastery [on it] prāpuḥ stands as written (perfect form) though the subject yaḥ is singular; decoded as it standsजिसने पाण्डित्य को प्राप्त किया (यद्यपि कर्ता 'यः' एकवचन है, 'प्रापुः' लिखे हुए रूप में ही रहता है)
tathāand likewise, furtherतथा, और
aśeṣa-ṣiḍgāṇāṁ strī-lampaṭānāṁof the endless ṣiḍgas — that is, of the women-chasers, men greedy for women Viśvanātha's gloss of ṣiḍga = strī-lampaṭaसमस्त षिड्गों के, अर्थात् स्त्री-लम्पटों के
yā nagarī tasyā sāmrājya-caryāṁthe sovereign rule over their cityजो नगरी है, उस पर साम्राज्य के समान आचरण को
yatheṣṭācaraṇaṁthat is, behaving just as he pleasedमनमाने आचरण को
kurvan sancarrying it out, being one who does soकरता हुआ
pūrvaṁ kāma-dīkṣā-vratī abhūthe formerly became a man vowed to the initiation of lustपहले काम की दीक्षा का व्रती था
sa eva ayaṁthat very same man — and none otherवही यह
hari-guṇān udīrayan saṅkīrtayanuttering — that is, saṅkīrtana-ing — the qualities of Hariहरि के गुणों को उच्चारण करता, कीर्तन करता हुआ
udgata-bāṣpa-dhārā-yuktā dṛṣṭir yasya tathā-bhūtaḥ sanbeing one whose sight is joined with streams of welling tears unpacks the bahuvrīhi udbāṣpa-dṛṣṭiḥ of L3जिसकी दृष्टि उमड़ी हुई अश्रुधारा से युक्त है, वैसा होकर
strī-vadane dṛṣṭe satiwhen a woman's face is seenस्त्री का मुख देखे जाने पर
vikūṇita-mukho vakrita-vadanaḥhe is vikūṇita-mukha, i.e. twisted-facedविकूणित-मुख अर्थात् टेढ़े मुख वाला
tasya adhvani — on the rati-thief's path; yaḥ pāṇḍityaṁ prāpuḥ — who attained mastery; tathā aśeṣa-ṣiḍgāṇāṁ strī-lampaṭānāṁ yā nagarī tasyā sāmrājya-caryāṁ yatheṣṭācaraṇaṁ kurvan san — and carrying out sovereign rule over the city of endless womanizers, doing as he pleased; pūrvaṁ kāma-dīkṣā-vratī abhūt — formerly became a votary of lust; sa eva ayaṁ — that very same man; hari-guṇān udīrayan saṅkīrtayan — proclaiming, saṅkīrtana-ing Hari's qualities; udgata-bāṣpa-dhārā-yuktā dṛṣṭir yasya tathā-bhūtaḥ san — with eyes streaming tears; strī-vadane dṛṣṭe sati — when a woman's face is seen; vikūṇita-mukho vakrita-vadanaḥ — is twisted-faced.
yaḥ — जो; tasya adhvani — उस रति-चोर के मार्ग में; pāṇḍityaṁ prāpuḥ — पाण्डित्य को प्राप्त हुआ; tathā — तथा; aśeṣa-ṣiḍgāṇāṁ strī-lampaṭānāṁ yā nagarī — समस्त लम्पटों की जो नगरी; tasyā sāmrājya-caryāṁ — उसका साम्राज्य-आचरण अर्थात्; yatheṣṭācaraṇaṁ — मनमाना आचरण; kurvan san — करता हुआ; pūrvaṁ kāma-dīkṣā-vratī abhūt — पहले काम-दीक्षा का व्रती था; sa eva ayaṁ — वही यह; hari-guṇān udīrayan saṅkīrtayan — हरि-गुणों को गाता हुआ; udgata-bāṣpa-dhārā-yuktā dṛṣṭir yasya — जिसकी दृष्टि अश्रुधारा से युक्त; strī-vadane dṛṣṭe sati — स्त्री का मुख देखने पर; vikūṇita-mukhaḥ — टेढ़े मुख वाला।
Viśvanātha runs the whole verse together as one paraphrase. On the rati-thief's path this man attained mastery; and he held emperor-like sway over the city of endless lechers — the women-chasers — doing just as he liked. So formerly he was a man sworn to a vow of lust. That very same man now chants the qualities of Hari, his eyes streaming with tears — and when a woman's face appears before him, his face twists up in disgust.
जो उस रति-चोर के मार्ग में पाण्डित्य को प्राप्त हो चुका था, और समस्त स्त्री-लम्पटों की जो नगरी है उस पर सम्राट् के समान मनमाना आचरण करता हुआ पहले काम की दीक्षा का व्रती था — वही यह पुरुष अब हरि के गुणों का कीर्तन करता हुआ, उमड़ी अश्रुधारा से भरी दृष्टि वाला होकर, स्त्री का मुख देखते ही मुँह बिचका लेता है। यहाँ विश्वनाथ षिड्ग का अर्थ स्त्री-लम्पट करते हैं।
s3gloss
viṣṭabhya viśeṣeṇa stabdho bhūtvā niṣṭhīvati ||
viṣṭabhyathe gerund viṣṭabhya [in L4]'विष्टभ्य' का अर्थ है
viśeṣeṇa stabdhaḥ bhūtvāmeans having become especially rigid same vi- = viśeṣeṇa reading as Jīvaविशेष रूप से जड़ अथवा अकड़ा हुआ होकर
niṣṭhīvatihe spitsथूक देता है
viṣṭabhya — the gerund viṣṭabhya; viśeṣeṇa stabdhaḥ bhūtvā — means having become especially rigid; niṣṭhīvati — he spits.
viṣṭabhya — विष्टभ्य अर्थात्; viśeṣeṇa stabdhaḥ bhūtvā — विशेष रूप से जड़ होकर; niṣṭhīvati — थूक देता है।
viṣṭabhya, for Viśvanātha as for Jīva, means 'having gone thoroughly rigid' — and so, stiffened by revulsion, he spits.
'विष्टभ्य' का अर्थ है विशेष रूप से जड़ होकर, और तब वह थूक देता है। यहाँ भी 'वि' उपसर्ग को जीव के समान 'विशेष रूप से' के अर्थ में पढ़ा गया है।