mathurātaḥ śrīmad-uddhava-dvārā śrī-kṛṣṇasya śaibyāṁ prati sandeśaḥ |
soḍhavyaṁ sahanīyaṁ te tvayā katham api kaṣṭa-sṛṣṭyā |
nanu etad duḥsahaṁ ? tatrāha—balāt balātkāreṇaiva cakṣuṣī netre mīlayitvā mudrayitveti lokokti-rītyā sāntvana-paripāṭīyam |
tīvro mahā-duḥsaha uttāpaḥ santāpo yasya tat |
hataś cāsau manasijaḥ kāmaś ca tasya uddāmaṁ prodbhaṭaṁ vikrānti-cakraṁ vikrama-vṛndam |
priya-sakhi he śaibye ! iti parokṣa-sambodhanam |
dvevā trīṇi vā dvitrāṇi tair dinaiḥ tvat-praṇayeṇa tvat-kartṛka-premṇā caṭulaṁ kuṭilatā-bhaṅgyā manoharaṁ yat bhrū-yugaṁ tasyāḍambarāṇāṁ parākramāṇāṁ sevyatāṁ bhājanatvaṁ yāsyāmi he devīti gaurava-sambodhanam, ghṛta-snehāyās tasyās tathaivānunayaucityāt |
anyac ca uddhava-sandeśa eva—
antaḥ-svānte kṣaṇam atha parāmṛṣya pārābhilāṣī kaṣṭāmbhodher bhavana-śikhare kuṭṭimāntar-niviṣṭaḥ | sotkaṇṭho’bhūd abhimata-kathāṁ śaṁsituṁ kaṁsa-bhedī nediṣṭāya praṇaya-laharī baddha-vāg uddhavāya ||
tvaṁ sarveṣāṁ mama guṇa-nidhe bāndhavānāṁ pradhānaṁ tvatto mantraiḥ śriyam avicalāṁ yādavāḥ sādhayanti | āśvāsād abhimata-vidhau kāmaye tvāṁ niyoktuṁ nyastaḥ sādhīyasi saphalatām artha-bhāro hi dhatte ||
saṁrambheṇa kṣiti-pati-girāṁ lambhite garvitānāṁ vṛndāraṇyān mayi madhu-purīṁ gāndinī-nandanena | vallavyas tāḥ viraha-dahana-jvālikā-maṇḍalīnāṁ antarlīnān katham api sakhe jīvitaṁ dhārayanti ||
prāṇebhyo me praṇaya-vasatir mitra tatrāpi rādhā dhātuḥ sṛṣṭau madhurima-dharā-dhāraṇād advitīyā | vāco-yukti-stavakita-padair adya seyaṁ sakhīnāṁ gāḍhāśvāsair vidhura-vidhuraṁ prāṇa-bhāraṁ bibharti ||
gatvā nandīśvara-śikhariṇo mekhalāṁ ratna-bhūtāṁ tvaṁ vallībhir valayita-nagāṁ vallavādhīśa-pallīm | tāṁ daṣṭāṅgīṁ viraha-phaṇinā prāṇayan prīṇayārtāṁ vārtā-mantra-dhvanibhir atha me mantri-cūḍāmaṇīndra ||
tiṣṭhanti ete jagati bahavas tvad-vidhānāṁ vidhātuṁ cetaḥ pūrtiṁ nanu janapadā-mūrtibhir me sa-nāthāḥ | bhūyo bhūyaḥ priya-sakha śape tubhyam avyājato’haṁ bhūr anyā me hṛdi sukha-karā goṣṭhataḥ kāpi nāsti ||
mad-viśleṣa-jvalana-paṭalī-jvālayā jarjarāṅgīḥ sarve tasmin nidhana-padavīṁ śākhino’py āśrayiṣyan | gopī-netrāvali-vigalitair bhūribhir bāṣpa-vārāṁ pūrais teṣāṁ yadi niravadhir nābhiṣeko’bhaviṣyat ||
ātma-kleśair api nahi tathā meru-tuṅgair vyathante vallavyas tāḥ priya-sakha yathā mad-vyathā-leśato’pi | durvārāṁ me viraha-vihitāṁ nihnuvānas tathāpi prema-granthiṁ tvam atipṛthulaṁ tāsu vikhyāpayethāḥ ||
akrūrākhye hṛtavati haṭhāj jīvanaṁ māṁ nidāghe vindantīnāṁ muhur aviralākāram antar-vidāram | sadyaḥ śuṣyan-mukha-vanaruhāṁ vallavī-dīrghikāṇāṁ āsām āśā-mṛdam anusṛtāḥ prāṇa-kūrmāḥ vasanti ||
tāsāṁ baddhāñjalir anusarair antikaṁ yantritātmā śaṅkābhis tvaṁ klama-pariṇamad-vikriyāṇāṁ priyāṇām | dūtyaṁ kurvan asi guṇa-nidhe sāparādhasya yan me bhartur doṣād api hi kuśalo hanta duṣyanti bhṛtyāḥ ||
man-nepathya-stavakita-bhavad-vīkṣaṇenākulānāṁ tuṅgātaṅgottaralita-manaḥ-kalpanā-jalpa-bhājām | tiṣṭhan āsāṁ pathi nayanayoḥ niḥsalākaṁ gatānāṁ sandeśaṁ me laghu laghu sakhe hārinaṁ vyāharethāḥ ||
yaḥ kālindī-vana-viharaṇoddāma-kāmaḥ kalāvān vṛndāraṇyān narapati-puraṁ gāndinīyena nītaḥ | kurvan dūtyaṁ praṇaya-sacivas tasya gopendra-sūnor devīnāṁ vaḥ sapadi savidhaṁ labdhavān uddhavo’smi ||
tāponnaddha-śvasita-paṭalī-dūyamānādhara-śrīr mukta-krīḍo dhavalima-dhurā-hiṇḍira-kṣāma-gaṇḍaḥ | smāraṁ smāraṁ guṇa-parimalaṁ hanta vaḥ klānta-cetāḥ so’yaṁ kāntaḥ kim api saralāḥ sundaraṁ sandideśa ||
kaccid bhītaṁ na bhajata muhur dānavebhyaḥ purāvat kalyāṇaṁ vaḥ sarala-hṛdayāḥ kaccid ullālasīti | kaccid yūyaṁ smaratha sarasaṁ tatra cittānukūlaṁ kuñje kuñje kṛtam atha mayā taṁ ca sevā-prapañcam ||
nītaḥ yatnād vividha-vinayair bandhanaṁ bandhutābhiḥ kartuṁ bhūyaḥ kim api kuśalaṁ pattane vartamānaḥ | dhyāyaṁ dhyāyaṁ nava-navam ahaṁ sauhṛdaṁ vaḥ sukaṇṭhyo gāḍhotkaṇṭha-klama-paravaśaṁ vāsarāṇi kṣipāmi ||
jñātaṁ jñātaṁ viramata ciraṁ tvādṛśīnāṁ caritraṁ yābhyas tīvrāṁ samajani mano-bhedinī vedaneyam | cakrur vakraṁ mayi kila tathā prema-pūraṁ bhavatyo yenodbhrāntas truṭim api balād utsahe nādya netum ||
rāsollāsān niśi niśi ciraṁ svapna-vṛndāpadeśād vṛndāraṇye surabhiṇi mayā sārdham āsvādayante | bhūyo bhūyas tad api ca parityāgino dūṣaṇaṁ me śaṁsantyaḥ kiṁ kuṭila-hṛdayā na trapante bhavatyaḥ ||
evaṁ sāmānyataḥ sarvāsu sandiśya samprati tat-tan-nāmnā pratyekaṁ candrāvalī-prabhṛtīḥ prati sandiśya—
te te candrāvali rasa-bhara-bhrānta-netrānta-maitrī vaicitrībhis tribhuvana-jaye datta-hastāvalambāḥ | utsarpantaḥ smaraṇa-saraṇīṁ hanta te bhrū-vilāsā niḥśaṅkaṁ me hṛdayam adhunā prāṁśavaḥ śraṁsayanti ||
tat tat tanvi smarasi vipine phulla-śākhe viśākhe karṣan nīvīṁ tava muhur ahaṁ vīkṣya vṛddhāṁ milantīm | kalyāṇīṁ me vitara kitave hanta celāntarāle guptāṁ guñjāvalim iti vadan yad vilakṣas tadāsam ||
tāṁ vaidagdhī-parimala-kathām udgirantī sakhīṣu klāntiṁ dūre kṣapayasi nijāṁ hanta dhanyāsi dhanye | dhyāyan nāhaṁ tam iha nagare devi lokaṁ viloke prītyā yatra vyasana-vidhuraṁ vaktum unmudrayāmi ||
gambhīrāṇi pramada-gurubhir gūḍha-narma-prabandhair mādhvīkānāṁ madhurima-mahā-kīrti-vidhvaṁsanāni | sotkaṇṭhaṁ me smarati hṛdayaṁ śyāmale komalāni premottuṅga-smita-paricitāni adya te jalpitāni ||
padme padma-stuta-mukhi latā-sadmani chadma-nidrāṁ labdhe lubdhā mayi muralikāṁ hartu-kāmā tvam āsīḥ | dhṛtvā pāṇau muhur atha mayā kuñcakaṁ muñcatā te yat prārabdhaṁ kim api tad idaṁ svāntam antaḥ pinaṣṭi ||
nyastāṅgī me surabhiṇi bhuja-stambhayor antarāle bhūyobhis taṁ rahasi lalite kelibhir lālitāsi | antaś-cintā-vidhuram adhunā pāmśu-puñje luṭhantī hanta mlānā racayasi kathaṁ prāṇa-sandhāraṇāni ||
yaḥ sevābhir mudam udayinīṁ tatra bhadrāṅgi bhadre nītas tābhir niśi niśi manaḥ-karṣiṇībhis tvayāsīt | sa preṣṭhas te nava-paricayād iṅgitasyānabhijñaiḥ kṛṣṇas tuṣṇīṁ pura-parijanaiḥ sevyamāno dunoti ||
itthaṁ tāsām anunaya-kalā-peśalaḥ kleśa-hārī sandeśaṁ me kuvalaya-dṛśāṁ karṇa-pūraṁ vidhāya | tvaṁ mac-ceto-bhavana-vaḍabhī-prauḍha-pārāvatīṁ tāṁ rādhām antaḥ-klama-kavalitāṁ sambhrameṇājihīthāḥ ||
sā palyaṅke kiśalaya-dalaiḥ kalpite tatra suptā guptā nīra-stavakita-tṛśāṁ cakravālaiḥ sakhīnām | draṣṭavyā te kraśima-kalitākaṇṭha-nālopakaṇṭha- spandenāntar-vapur-anumita-prāṇa-saṅgā varāṅgī ||
mālāṁ maitrī-vidura-maduraḥ saṅga-saurabhya-sabhyāṁ āsantībhir viracita-sukhīṁ pañca-varṇāṁ gṛhāṇa | ārūḍhāyāḥ pariṇati-daśāṁ tādṛśīṁ sārasākṣyāḥ sākṣād etat parimalam ṛte kaḥ prabodhe samarthaḥ ||
mālyāmoda-vyatikara-bahir-bodhitāyāḥ sa-bāṣpaṁ netra-dvandvaṁ diśi diśi muhur vikṣipantyāḥ vilakṣam | tasyāḥ prodyat-palaka-kalikā-danturāyāḥ purastān mandaṁ mandaṁ vinaya-masṛṇas tvaṁ vinamro jihīthāḥ ||
dhṛtvā mālāṁ kiśalaya-tater añcale nyañcad-aṅgī bhrū-saṁjñābhiḥ sapadi sacivī-kṛtya tasyā vayasyāḥ | dūtyaṁ svasya praṇaya-hṛdaya-sattvaṁ nivedyānavadyaṁ dhīman sadyo mama kathayituṁ vācikaṁ prakramethāḥ ||
yaḥ sarvasmāt tava kila gurus tvaṁ ca yasyāsi dhīre prāṇebhyas tvaṁ praṇaya-vasatir yasya yaḥ syāt tavāpi | sa tvāṁ dhṛtvā manasi vidhure hanta sandhukṣamāṇaḥ kṛṣṇas tṛṣṇā-caṭula-caṭulaṁ devi sandediśīti ||
sakhyur lakṣmī-mukhi matam urīkṛtya dūrī-bhaviṣṇor dhatte prāṇān anupada-vipad-viddha-cittāpi sādhvī | mukta-cchāyā muhur asumanāḥ kṣauṇi-pṛṣṭhe luṭhantī baddhāpekṣaṁ vilasati gate mādhave mādhavīyam ||
nīte śoṣaṁ viraha-raviṇā sarvato hṛt-taḍāge jāne kaṇṭha-sthala-viluṭhita-prāṇa-mīnāsi tanvi | dūre sampraty avirala-suhṛn-mārutair vārito’haṁ tṛṣṇāmbhodhau vilasad-amṛtālaṅkṛtaḥ kiṁ kariṣye ||
nāyaṁ svapno niśi niśi bhaved yat tvayā saṅgatir me paśyāmodaṁ vidhu-mukhi nirābādham āsvādayāmi | kintu jñātaṁ tvayi vijayate kācid ākṛṣṭi-vidyā yāṁ śaṁsantī harasi tarasā mām adūrād yadūnām ||
labdhāndolaṁ praṇaya-rabhasād eṣa tāmrauṣṭhi namraḥ pramlāyantīṁ kim api bhavatīṁ yācate nanda-sūnuḥ | premoddāma-pramada-padavī-sākṣiṇī śaila-kakṣe draṣṭavyā te katham api na sā mādhavī-kuñja-vīthī ||
padyam idam anyatrodāhṛtam api sandeśa-krame’trātyantārhatvāt likhitam—
vindan vaṁśī-sphurita-vadano netra-vīthīm akasmād antar-bādhā-kavalita-dhiyo dhātubhir dhūmalo’ham | krīḍā-kuñje luṭhita-vapuṣaḥ śrāntam ānanda-dhārā kallolais te rahasi sahasotphullam ullāsyiṣye ||
premonnāhād aham adhivahan bāṣpa-dhārām akāṇḍe gaṇḍotsaṅge smara-paribhavaiḥ pāṇḍure datta-cumbaḥ | kurvan kaṇṭha-graha-vilasitaṁ nandayiṣyāmi satyaṁ sāndreṇa tvāṁ sahacari pariṣvaṅga-raṅgotsavena ||
itthaṁ tīvra-vyasana-jaladheḥ pāra-sīmām ivāsāṁ sandeśair me dhṛta-garimabhir darśayan dūra-darśī | bhūyaḥ kurvan kuvalaya-dṛśāṁ tatra citānukūlaṁ kālaṁ kañcit tvam atula-mate gokulāntar nayethāḥ ||
gopendrasya vraja-bhuvi sakhe kevalaṁ yātrayā te nārthaḥ siddhyen mama bahu-mataḥ kintu bāḍhaṁ tava eva | premollāsaṁ parikalayatāṁ gopa-sīmantinīnāṁ smartavyā me sapadi bhavatā bhāratī-sārateyam ||
āvirbhāva-dine na yena gaṇito hetus tanīyān api kṣīyetāpi na cāparādha-vidhinā natyā nayo vardhate | pīyūṣa-prativedinas trijagatī-duḥkha-druhaṁ sāmprataṁ premṇas tasya guroḥ kathaṁ nu karavai vāṅ-niṣṭhatā-lāghavam || [pa. 341]
śrī-bhāgavate ca śrīmad-uddhava-dvārā śrī-bhagavatā sandiṣṭam, yathā—
gacchoddhava vrajaṁ saumya pitror nau prītim āvaha | gopīnāṁ mad-viyogādhiṁ mat-sandeśair vimocaya ||
tā man-manaskā mat-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ | mām eva dayitaṁ preṣṭham ātmānaṁ manasā gatāḥ | ye tyakta-loka-dharmāś ca mad-arthe tān bibharmy aham ||
mayi tāḥ preyasāṁ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ | smarantyo’ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ ||
dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana | pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ || |163||
[10.46.3-6]