nanv anurāge vaiccittya-vipralambho varṇyate |
sa ca saṁyoge’pi viyoga-sphūrtiḥ |
nimeṣāsahatvaṁ tu tādṛśātyalpa-kāla-vicchedāsahatvam |
tataḥ pūrvasyāssantam api tad-viyogaṁ kalpayitvā tad-asahanamayatvaṁ uttarasya tu svalpatamaṁ tad-viyogaṁ bahutamaṁ matvā na tu tam asantaṁ kalpayitvā tad-asahanamayatvaṁ tad evam idaṁ mahā-bhāva-gataṁ nimeṣāsahatvam anurāga-gata-vaicittya-vipralambhān nāticamatkāraḥ pratīyate tad etad āśaṅkya śrī-bhāgavata-padyena samādadhāti—gopyaś ceti |
tad idaṁ kurukṣetra-gatānāṁ tāsāṁ prathama-darśana-vṛttam |
dṛśiṣu netreṣu pakṣma-kṛtaṁ brahmāṇaṁ śapanti etad-vacanābhiprāyāt tu yasyānanaṁ makara-kuṇḍala- [bhā.pu. 9.24.65] ity ādau, nāryo narāś ca muditāḥ kupitā nimeś ca ity atra, nāryo narāś ca muditāḥ sāmānyato babhūvuḥ |
tatra kāścin nāryas tu nimiṁ prati ca kupitā babhūvur ity arthaḥ |
sādhāraṇye sati yad-darśana ity anenāmūṣāṁ prema-viśeṣasyānarthakyāt |
hṛdīkṛtaṁ hṛdi-kṛtaṁ tatra kṛtatayā vibhāvyamānaṁ parirabhya parirabdham iva vibhāvya tad iti taṁ bhāvaṁ mahābhāva-vikāram āpur ity arthaḥ |
kīdṛśaṁ ? nitya-yujām etā viyoginyo vayaṁ tu nitya-yuja ity abhimāninyo yāḥ paṭṭa-mahiṣyas tāsām api durāpam |
nitya-yujām api yoginām api durāpam iti tu na vyākhyeyaṁ pratyāsanna-parityāgena gauravāpatteḥ |
vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṁ ca [bhā.pu. 10.47.58] iti tāsāṁ prācīna-bhāvasyāpi tair durāpatvāt |
ata eva tad-bhāvaṁ tad-aikyaṁ prāpuri it tu vyākhyānaṁ dūrata eva parāstam |
tad etad uktaṁ bhavati—vaicittya-vipralambhaḥ khalu adṛṣṭe darśanotkaṇṭhā dṛṣṭe viccheda-bhīrutā iti nyāyena prema-maya-bhaya-vaicittyāt sato’py anavadhāna-mayaḥ |
nimeṣāsahatvaṁ tu svalpatamasyāpi kālasyātivistīrṇatā-kalpana-mayam |
tad evaṁ sati bhayād vaicittyenānavadhānatvaṁ loke dṛśyate |
nimeṣeṇa tu vyavadhānam atisūkṣmatvān nānubhavituṁ śakyate |
tad etad asambhava-kāritvādhikye nāsty evottarādhikyaṁ yatra khalu tādṛg-alpatama-viyogāsahiṣṇutayā sarvato mahān brahmāpi paśyati iti pūrvoktasya loka-dharma-maryādātikramitvasyātiśaya-darśitā |
tad evaṁ vaiśiṣṭyam uttareṣv api darśanīyam iti |
etāni tu nimeṣāsahatvādīni yathāvasaram upalabhyamānāpi samud ity eva lakṣaṇāni yathā sarva-bhūteṣu yaḥ paśyed [bhā.pu. 11.2.43] ity atroktaṁ bhāgavatottama-lakṣaṇam |
punar gṛhītvāpīndriyair arthānityādy aṣṭasv aṣṭadhā darśyate tadvad iti ||