Premabase · Ujjvala-nīlamaṇi · Prakaraṇa 14
Show
SanskritHindiEnglish
Script
IASTदेवनागरीবাংলা
Commentary
JīvaViśvanāthaViṣṇudāsa
UN 14.87-89
sa ghṛtaṁ madhu cety uktaṁ sneho dvedhā svarūpataḥ ||
ātyantikādara-mayaḥ sneho ghṛtam itīryate ||
bhāvāntarānvito gacchan svādodrekaṁ na tu svayam |
ghanībhaven nisargātiśītalān mitha ādarāt |
gāḍhādara-mayas tena snehaḥ syād ghṛtavad ghṛtam ||
Translation
— translation pending —
Commentary
Jīva Gosvāmī
Locana-rocanī
ātyantiketi |
madhu-snehe’py ādaro’sty eveti vyajyate ||
yadyapi rati-mātram eva parama-madhuratvena pūrva-grantham ārabhya nirdiṣṭaṁ, tatrāpi mādhuryātiśaya-vivakṣayā rater asyā madhureti saṁjñā kṛtā, tathāpi tato’pi parama-madhura-snehāsvādi-śrī-rādhā-lalitādi-dṛṣṭyātyantikādara-mayasyāsya nātirocamānatvaṁ yat tad anusmṛtyāha—bhāvāntareti |
bhāvāntaram atra kādācitko madhu-snehābhāsaḥ, tasmāt tasyaivotkṛṣṭatvāt |
tad evaṁ lalanāśrayātyantikādaras tasyāṅgam evety uktam |
tatra ca sati yadā nāyakasyāpi tad-viṣaya ādaro dṛśyatvāt jahad-ajahal-lakṣaṇayā lalanāśrayātyantikādara-saṁyogi-nāyikādarāt ghanībhavet |
kintu nāyakasyāpy ādara ātyantika eveṣṭaḥ |
mithaḥ-śabdena sāmyāprāpteḥ |
kīdṛśāt ? nisargeṇa svabhāvenātiśītalāt |
nāyakasya lalanāyām ādaraḥ svabhāva-śītalatayaiva yukto, na tu lalanāvan mānādāv uṣṇatāṁśa-dharo’pīti bharatādi-matatvād iti bhāvaḥ |
tena hetunā gāḍhādara-mayaḥ sneho’yaṁ ghṛtavad iti ghṛtam eva syāt |
ghṛtatayā paribhāṣyate ity arthaḥ ||
Viśvanātha Cakravartī
Ānanda-candrikā
atha tasyaiva snehasya jāti-bhedenāsvāda-viśeṣān nāma-bhedam āha—sa iti |
sa sneho ghṛta-sāmyāt, madhu ca madhu-sāmyād iti |
atra sneha-śabdena citta-drava-rūpasyārthasyoktatvād dravasya ca dravavatā ghṛtena madhunā ca vastunā sāmyānupapatter ghṛtasya madhunaś coktaḥ |
sa sneho dvividhaḥ—svata iti vaktuṁ yujyate |
tathā sati kasyāścid ghṛta-tulyasya dravaḥ, kasyāścin madhu-tulyasyeti cittasyaiva jāti-bhedāt snehasyāpi jāti-bheda iti suṣṭhu saṅgacchate yadyapi, tad api yathā pakvasya vastuna eva svādutve’pi pāko’yam anenātisvāduḥ kṛta iti tat-kriyāyā eva vailakṣaṇya-vivakṣayocyate, tathaiva citta-drava-rūpasya snehasyaiva vailakṣaṇyaṁ vivakṣuṇā grantha-kṛtā tasyaiva dvaividhyena svādanārthaṁ sneho ghṛtam iva svādur madhv iva svādur ity uktam |
yathādyānena pāko’mṛtam iva kṛta iti dharmasyāpi dharmiṇā sāmyam upapādyata eveti ||
ātyantiketi |
tena madhu-snehatvāpekṣikaḥ kiñcin-mātra ādaro’sty eva |
sva-sakhībhyas tat-priya-sakhibhyaḥ subalādibhyaś ca sakāśāt tasminn ādaraḥ kiñcid adhikaḥ śrī-rādhāyā api bhaved iti dyotitam ||
tasya ghṛta-sādhārmyaṁ darśayati—bhāvāntaraṁ mada-rūpasyauṣṇyasya kiñcin-mātrāviṣkārāt madhu-snehābhāsa eva ghṛta-pakṣe tenānvita eva bhāvaḥ śarkarādir dravyaṁ svādasyodrekam iti kevalasyāpi ghṛtasya svāda-mātraṁ tv asty eveti bhāvaḥ |
mitha ādarāt nāyakayoḥ paraspara-gauravāviṣkārāt ghanībhaven niviḍatvaṁ prāpnoti |
anyathā asāndraḥ syād iti bhāvaḥ ||