patnī-bhāvābhimānasya ātmā buddhir yato yasyāṁ vā sā |
ātmā yatno dhṛtir buddhiḥ ity amaraḥ |
yasyāṁ ratau patnītvābhimāna-sambandhinī buddhir bhavatīty arthaḥ |
patnī-bhāvābhimāna evātmetvātmā yasyā iti |
tad-abhimānasya tiraskāre sthity-abhāvaś ca vyakta iti śrī-jīvya-gosvāmi-caraṇāḥ |
atra patnī-pada-prayogeṇa patyur yajña-saṁyoga ity anuśāsanād viprāgni-sākṣika-vivāhavatya eva samañjasa-ratimatya iti gāndharva-vivāhavatyo gokula-kanyā vyāvṛttāḥ |
sādhana-siddhāpekṣayā rukmiṇy-ādiṣu nitya-siddhāsu tu nisargād eva prādurbhūtā tad-udbodhasya hetuḥ syād guṇa-rūpa-śrutir manāk [u.nī. 14.32] iti vyākhyāna-yukteḥ |
kvacit kadācid eva bheditā svataḥ sakāśād bhinnī-kṛtya sthāpitā sambhoga-tṛṣṇā yayā sā |
sarvadā tu ratyā tādātmyaṁ prāptaiva tiṣṭhatīty arthaḥ |
sādhāraṇyāṁ ratau sambhoga-tṛṣṇā sadaiva pṛthaktayā tiṣṭhati, samañjasāyāṁ tu kvacid eveti bhedaḥ |
tena samañjasāyā rater api kvacid aṁśe sambhoga-tṛṣṇā-hetur bhavatīty arthād āyātaṁ pūrvokta-yukter eva |
tena caivam avasīyate rukmiṇy-ādīnāṁ vayaḥ-sandhāv eva nāradādi-mukha-varṇita-śrī-kṛṣṇa-guṇa-śravaṇādinodbuddhān nisargād eva śrī-kṛṣṇe ratis tathā kāmodgama-sama-vayaḥ-sandhi-svābhāvyāt |
sambhoga-tṛṣṇā-janyā ca ratir yugapad evābhūt |
tatra prathamā bahutara-pramāṇā, dvitīyā alpa-pramāṇeti dvayo ratyor melanena samañjasābhidhā ratir vyākhyāyate |
tāsāṁ tad-anantaraṁ ca sambhoga-tṛṣṇā dvidhābhūtaivānvavartata nisargottha-raty-anubhāva-rūpā sambhoga-tṛṣṇottha-raty-anubhāva-rūpā ca |
prathamā rateḥ pṛthaktayā naiva tiṣṭhati tat-kāraṇatvena tan-mayatvenaiva pratīteḥ |
dvitīyā rateḥ pṛthaktayaiva bhāsate sambhoga-tṛṣṇāyā ādi-kāraṇatvena tan-mayatvenaiva pratīty-aucityāt |
kvacid iti padeneyaṁ sambhoga-tṛṣṇotthā ratir na sarvadā saumdetīty arthaḥ |
nisargottha-rateḥ sāndratvāt dvitīyāyā api sāndratvaṁ bhavati hi tat-sāhityāt tāddharmyam iti nyāyāt ||