evaṁ rateḥ kāraṇāny uktvā rater bhedāṁs tair eva tāratamyaṁ cāha—sādhāraṇī kubjādiṣu, maṇivat nātisulabheti kubjādibhyo’nyair api yatnato labhyety arthaḥ |
ādi-padena devāṅganā mathurāṅganā vidarbhāṅganāś ca grāhyā iti kecit, kubjāyām eva sakhyo dāsyaś cety anye |
samañjasā mahiṣīṣu cintāmaṇivad abhitaś catur-dikṣu sudurlabheti mahiṣībhyo’nyaiḥ kaiścid eva kadācid eva mahābhāgyata eva labhyety arthaḥ |
agni-putrā mahātmānas tapasā strītvam āpire |
bhartāraṁ ca jagad-yoniṁ vāsudevam ajaṁ vibhum ||
kaustubha-maṇiḥ śrī-kṛṣṇād anyair na labhyate, tathaiva gokula-devībhyo’nyair eva kair api na labhyety arthaḥ |
yad uktaṁ, nāyaṁ śriyo’ṅga u nitānta-rateḥ [bhā.pu. 10.47.60] ity-ādi |
rāgānuga-vartma-sthaiḥ sādhaka-bhaktair labhyatve tu teṣāṁ gokula-devī-bhāva-bhāvitatvena tad-ananyatvāt |
atra kubjā-ratiḥ sādhāraṇīti samañjasā-samarthe asādhāraṇye jñeye |
mahiṣī-ratiḥ samañjaseti sādhāraṇī-samarthe asamañjase jñeye |
loka-dharmānabhimatatvam eva tayor asāmañjasyam |
yad uktaṁ—uttarīyāntam ākṛṣya [bhā.pu. 10.42.9] iti, tathā yā dustyajaṁ sva-janam ārya-pathaṁ ca hitvā [bhā.pu. 10.47.61] iti |
evaṁ gokula-devī-ratiḥ samartheti sādhāraṇī-samañjase asamarthe jñeye |
tayor asamarthatvaṁ śrī-kṛṣṇa-vaśīkārādiṣu vakṣyamāṇa-rītyā jñeyam |
kiṁ ca, samarthety atra viṣaya-viśeṣānupādānād yathā-sambhavaṁ viṣayo’vaśyam arpaṇīya eva |
tathā hi, sva-ramaṇasya śrī-kṛṣṇasya sarvato-bhāvena vaśīkāre tad-rūpa-guṇa-mādhuryāṇāṁ sāmastyenāsvādanāyāṁ, tathā sva-mādhuryānubhāvyamānasya tasyāpi mohane para-camatkāra-prāpaṇe ca svato’pi mahaiśvaryasya vismāraṇe, tathā sādhāraṇasya rūpa-guṇa-kalā-mādhuryāṇāṁ sāmastyenāsvādanāyāṁ nitya-navīnī-karaṇe sarvotkarṣe ca sāmarthyavatīti samarthā ||